τεύχος #5
shibboleth
Το ένδυμα
Ελένη Ρηγούτσου
Το ζήτημα του ενδύματος έχει απασχολήσει πολλάκις την ιστορία της ανθρωπότητας. Η αρχαιολογία, η φιλοσοφία, η ιστορία, οι τέχνες αλλά και η ψυχανάλυση ασχολήθηκαν με το ένδυμα, θέτοντας ερωτήματα από διαφορετική σκοπιά.
Ποια είναι λοιπόν η σημασία του ενδύματος ώστε να απασχολεί τον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια τώρα;
Ο Λακάν μέσα από το ένδυμα επιχειρεί να αρθρώσει το ζήτημα του ωφέλιμου με την απόλαυση.
Το ύφασμα δεν έχει τίποτα το φυσικό μας λέει ο Λακάν1. Μπορεί να κατασκευάζεται, να είναι ανοιχτό στη μόδα, στην παλαιότητα, στη νεωτερικότητα, να έχει αξία χρήσης, χρόνου, κάλυψης αναγκών, να είναι εκεί είτε το χρειαζόμαστε είτε όχι και γύρω από αυτό το ύφασμα να υφαίνεται μια ολόκληρη διαλεκτική αντιπαλότητας και κατανομής, σύμφωνα με την οποία θα διαμορφωθούν οι ανάγκες.
Το ένδυμα καλύπτει αρχικά μια ανάγκη. Ο Λακάν αναφέρεται στην παραβολή του Αγίου Μαρτίνου2, ο οποίος χρησιμοποιεί το σπαθί του για να κόψει το μανδύα του στη μέση και να τον μοιραστεί με έναν άπορο ζητιάνο. Υπάρχει μια ανάγκη για ένδυση που ικανοποιείται μέσω του ρούχου, μιας που ο άνθρωπος δεν έχει το τρίχωμα του ζώου, όπως σχολιάζει ο Λακάν. Όμως το ρούχο δεν χρησιμεύει μόνο σε αυτό. Εκτός από την αξία χρήσης του, υπάρχει η χρήση του για απόλαυση.
Η απόλαυση συνδέεται με το γεγονός ότι το υποκείμενο μπορεί να διαθέτει το ρούχο3. Απολαμβάνει κανείς από το να διαθέτει αγαθά.
Ο Λακάν αναφέρει το μύθο του Αδάμ και της Εύας4 όπου ο Αδάμ τραβά μια τρίχα από το εφήβαιο της Εύας. Την επομένη, η Εύα επιστρέφει φορώντας μια γούνα βιζόν!
Η διάσταση της απόλαυσης και της επιθυμίας βρίσκονται στο επίκεντρο.
«Το ένδυμα καλύπτει και δείχνει ταυτόχρονα»5, έχοντας μια συμβολική διάσταση.
Το ένδυμα έχει το καθεστώς σημαίνοντος και συνδέεται με την έλλειψη όπως η τρίχα από το εφηβαίο της Εύας που είναι το πρώτο σημαίνον. Έτσι, ο Λακάν μιλά για το συμβολισμό στο ένδυμα και τη φαλλική του αξία.
«Η χειρονομία του Αγίου Μαρτίνου σημαίνει αρχικά ότι ο άνθρωπος ως τέτοιος, ο άνθρωπος με δικαιώματα, αρχίζει να εξατομικεύεται στο βαθμό που δημιουργεί τρύπες σε αυτό το ύφασμα, από τις οποίες περνάει το κεφάλι του και μετά τα χέρια του, και από εκεί αρχίζει να οργανώνεται ως ντυμένος, δηλαδή ως έχων ανάγκες που έχουν ικανοποιηθεί. Τι μπορεί να υπάρχει πίσω από αυτό; Τι μπορεί να θέλει, παρά – λέω παρά, διότι από εκείνη τη στιγμή το ξέρουμε λιγότερο – να συνεχίσει να επιθυμεί;»6.
Για τη γυναίκα δεν είναι το ένδυμα αυτό καθαυτό σημαντικό αλλά κυρίως το βλέμμα που μπορεί μέσω του φορέματος να προκαλέσει και να καταστήσει τον εαυτό της επιθυμητό, αντικείμενο αίτιο της επιθυμίας του Άλλου. Το φόρεμα, περισσότερο από κάθε άλλο ρούχο, της επιτρέπει να προσποιείται ότι είναι ο φαλλός.
Όμως ο Λακάν7 επισημαίνει ότι η διάσταση του αγαθού υψώνει ένα ισχυρό τείχος στο δρόμο της επιθυμίας μας, δίνοντας έμφαση στην απόλαυση.
Αναφερόμενος στο διήγημα της Marguerite Duras, Το μακρύ ταξίδι στη μοναξιά της Λόλα Στάιν [Le ravissement de Lol V. Stein], ο Λακάν8 αναρωτιέται τι υπάρχει κάτω από το φόρεμα της Λόλα Στάιν όταν ο εραστής της τής βγάζει το φόρεμα, αποκαλύπτοντας τη γύμνια της. Η γύμνια δεν ανάγεται στο σώμα αλλά αντανακλά τη γύμνια της ύπαρξης, που τοποθετείται στο πεδίο του είναι. Αυτή είναι η αληθινή γύμνια του ομιλούντος όντος.
Αυτό που βρίσκεται κάτω από το ένδυμα μας διδάσκει ο Λακάν9 και ονομάζουμε σώμα, είναι εκείνο το υπόλοιπο, το αντικείμενο a. Είναι αυτό που συγκροτεί την εικόνα. Κάτω από το ένδυμα υπάρχει αυτό που παράγει το σημάδι της γλώσσας πάνω στο σώμα: όχι μόνο το υπό έλλειψη είναι, η ανείπωτη γύμνια αλλά και ένα υπόλοιπο απόλαυσης, το αντικείμενο a. «Μέσα από την ύπαρξη των ρούχων υλοποιείται το αντικείμενο»10.
Το γυμνό ούτε φαίνεται ούτε κοιτάζεται. Το ένδυμα όμως μπορεί να το κοιτάξει κανείς.
«Το ρούχο ανήκει σε εμένα όπως και στον άλλον»11 μας λέει ο Λακάν.
Στο Σεμινάριο Ακόμη, έχουμε την παραβολή με την παπαγαλίνα του Πικάσο12 που είναι ερωτευμένη με την αμφίεση του ζωγράφου. Εν προκειμένω, ένδυμα και σώμα είναι Ένα και το ένδυμα αποτελεί σημάδι του Ενός χάρη στην ταύτιση. Το υποκείμενο είναι ερωτευμένο με την αμφίεση ενός άλλου καθώς ταυτίζεται με αυτόν τον άλλο ντυμένο.
Το ράσο αγαπάει τον παπά13 λέει ο Λακάν γιατί είναι έτσι που αποτελούν ένα. Και κάτω από αυτό το ράσο υπάρχει το αντικείμενο a, που στηρίζει την εικόνα.
Το ένδυμα είναι αυτή εικόνα που ντύνει στηρίζοντας την επιθυμία και την απόλαυση του υποκειμένου.
[1] J. Lacan, Le Séminaire, Livre VII, L’éthique de la psychanalyse, texte établi par Jacques-Alain Miller, Paris, Seuil, 1986, σ. 268
[2] Στο ίδιο, σ.219
[3] Στο ίδιο, σ.269
[4] Στο ίδιο, σ.268
[5] Στο ίδιο, σ.267
[6] Στο ίδιο, σ. 268
[7] Στο ίδιο, σ. 270
[8] J. Lacan, « Hommage fait à Marguerite Duras, du ravissement de Lol V. Stein », dans Autres écrits, Παρίσι, Seuil, 2001, σ.193
[9] J. Lacan, Le Séminaire, Livre XX, Encore, Paris, Seuil, 1975, σ.12. Στα ελληνικά: Ζ. Λακάν, Σεμινάριο ΧΧ, Ακόμη, μετφ Βλ. Σκολίδης, Εκδόσεις Ψυχογιός, 2011, σ. 33
[10] J. Lacan, Le Séminaire, Livre IV, Les relations d’objet (1956-1957), texte établi par Jacques-Alain Miller, Paris, Seuil, 1994. Στα ελληνικά: Ζ. Λακάν, Σεμινάριο IV, Η σχέση αντικειμένου, μτφ Βλ. Σκολίδης, Ψυχογιός, 2021.
[11] J. Lacan, Le Séminaire Livre VII, L’éthique de la psychanalyse, ό.π., σ 219
[12] J. Lacan, Le Séminaire, Livre XX, Encore, ό.π, σ.12. Στα ελληνικά: Ζ. Λακάν, Σεμινάριο ΧΧ, Ακόμη, μτφ Βλ. Σκολίδης, ό.π, σ. 33.
[13] Στο ίδιο, σ. 33.
Λακανικός Προσανατολισμός
Για έναν άλλο Λακάν 1
Jacques-Alain Miller
Παρέμβαση στην πρώτη Διεθνή Συνάντηση του Φροϋδικού Πεδίου στο Καράκας, τον Ιούλιο του 1980, που δημοσιεύτηκε στο Ornicar? – τεύχος 28, Ιανουάριος 1984 (στενογραφημένη δημοσίευση στο δελτίο Delenda, νέα σειρά, τεύχος 2, με τίτλο «Διαλεκτική της επιθυμίας και σταθερότητα της φαντασίωσης», Οκτώβριος 1980). Την παρέμβαση αυτή ακολούθησαν δύο διαλέξεις που διοργάνωσε το Delenda, στις 20 και 27 Νοεμβρίου 1980, με τίτλο «Για το πέρασμα».
Εργασίες της ΑΚΣΠΑ
Η κλινική του παιδιού στην ψυχανάλυση
Yves Vanderveken
Το θέμα και ο τίτλος αυτής της διάλεξης, «Η κλινική του παιδιού στην ψυχανάλυση», είναι προφανώς πολύ γενικός και πολύ ευρύς. Τον δανείστηκα από μια σειρά εννέα δίωρων μαθημάτων που κάνω φέτος στο Παρίσι, στη Σχολή του Φροϋδικού Αιτίου (ECF). Αυτό σημαίνει ότι, σε σχέση με αυτά που θα πω σήμερα (θα συνεχίσουμε αύριο –θεωρώ τις δύο διαλέξεις ένα ενιαίο σύνολο), θα χρειαστεί να απομονώσω κάτι που θα είναι, αναγκαστικά, αποσπασματικό.
Ο ναρκισσισμός και ο τρόπος επιλογής ερωτικών αντικειμένων
Μάρα Κτενά
Στο δεύτερο κεφάλαιο του σεμιναρίου Silet, ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ, κάνοντας μια διάκριση ανάμεσα στον πλήρη και τον κενό λόγο, εισάγει την έννοια του ναρκισσισμού ως αυτό πάνω στο οποίο στηρίζεται ο κενός λόγος. Η αναφορά στην έννοια του ναρκισσισμού – την οποία δεν συναντάμε τόσο συχνά στη λακανική θεωρία – υπήρξε, για τα μέλη του καρτέλ μας, το έναυσμα για να μελετήσουμε αυτή την έννοια, όπως παρουσιάζεται στο φροϋδικό έργο. Θα παραθέσω εδώ ένα τμήμα από αυτή μας την επεξεργασία.
Ο Μπαμπάς ο Πόλεμος
Δάφνη Λέμπερου
Στις αρχές της δεκαετίας του ’50, λίγα χρόνια μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, εξέχων Έλληνας θεατρικός συγγραφέας, γράφει το σατιρικό έργο «Ο Μπαμπάς ο Πόλεμος». Η πλοκή τοποθετείται στη Ρόδο το έτος 305 π. Χ. , με το νησί να έχει καταφέρει να διατηρήσει την πολιτική του ουδετερότητα και να έχει αποφύγει την εμπλοκή στις μακροχρόνιες επιδρομές του Μ. Αλεξάνδρου και τις πολεμικές συγκρούσεις.
Η ντροπή, ένα συναίσθημα εξόχως ψυχαναλυτικό
Κατερίνα Στάρφα
Ο Ερίκ Λωράν, σε μία παρέμβαση που πραγματοποιεί στις 29 Μαΐου 2002 στο μάθημα του Ζακ-Αλέν Μιλέρ εκείνης της χρονιάς που τιτλοφορείται Η απογοήτευση της ψυχανάλυσης, αναλύει τη φράση με την οποία ο Λακάν κλείνει το 17ο Σεμινάριό του, Το αντίστροφο της ψυχανάλυσης. Η φράση είναι η εξής : «όχι καθ’ υπερβολήν, αλλά με την αρμόζουσα συχνότητα, μου συμβαίνει να σας κάνω να νιώθετε ντροπή». Ο Λωράν, προηγουμένως, έχει παρουσιάσει το μοντέλο με βάση το οποίο θα προχωρήσει στην ανάλυσή του. Αυτό το μοντέλο επιγραμματικά είναι το ακόλουθο.
H ζωή της ΑΚΣΠΑ
Οικοτροφείο Εντροπία – Εντυπώσεις
Αγνή Παπαδέλη Ρωσσέτου
Το παρακάτω κείμενο είναι μια απόπειρα καταγραφής των επισκέψεών μας, ως ομάδα σύγχρονου χορού στο οικοτροφείο Εντροπία. Ως χορογράφος, στο πλαίσιο των προβών για ένα καινούριο έργο, ήθελα οι χορευτές να δώσουμε ένα εργαστήριο κίνησης σε ψυχωτικούς ασθενείς για να έρθουμε σε επαφή χορεύοντας, με αυτούς τους ανθρώπους που έχουν μια ιδιαίτερη σχέση με το σώμα τους, ή δεν έχουν σχέση με αυτό.
Βλέπω, βλέπομαι άρα υπάρχω; Ή υπάρχω για να βλέπομαι;
Παναγιώτης Κατσαρός
Διαβάζοντας κανείς το θέμα αυτής της παρουσίασής δεν μπορεί παρά να σκεφτεί την σχέση του με το καρτεσιανό cogito. Αφορμή αποτέλεσε ο σχολιασμός του Λακάν στο 11ο Σεμινάριο αναφορικά με την νεαρή Μοίρα και το σημείο όπου λέει: «με έβλεπα να βλέπομαι», κάτι που ο Λακάν εξετάζει στη συνέχεια σε σχέση με το cogito, βάζοντας το ερώτημα του πώς αυτό μπορεί να συσχετίζεται με αυτό τον θεμελιακό τρόπο σκέψης με βάση τον οποίο το υποκείμενο αυτοσυλλαμβάνεται ως σκέψη.
Μια περίπτωση “σχολικής φοβίας”
Στέλλα Στελετάρη
Η Μαρία επισκέφτηκε το ιδιωτικό κέντρο στο οποίο εργάζομαι, το Νοέμβριο του 2009 σε ηλικία 16 ετών. Είχε ήδη διακόψει το σχολείο δύο χρόνια νωρίτερα, το Νοέμβρη του 2007, στην Γ ’Γυμνασίου και ήρθε με αίτημα των γονιών της για την αντιμετώπιση της σχολικής φοβίας.
Ο Λακάν άνω κάτω
«Το γεγονός», προβολή ΣΙΝΕΨΥ στη Θεσσαλονίκη
Βέρα Πατιά
Η ταινία «Το γεγονός» μεταφορά του ομώνυμου βιβλίου της Ανί Ερνό το οποίο γράφτηκε το 2000 μας μεταφέρει στην δεκαετία των αρχών του 60 σε μια πόλη της Γαλλίας την εποχή που το κοινωνικό κράτος δεν έχει παραιτηθεί ακόμα από τη συντηρητική ματιά απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώματα. Η νομοθεσία απαγορεύει την έκτρωση που για την ιστορία μπορούμε να σημειώσουμε πως μόλις το 1974 εντέλει νομιμοποιήθηκε στη Γαλλία και στην Ελλάδα το 1986.
