τεύχος #4

shibboleth
Λακανικός Προσανατολισμός
Εργασίες της ΑΚΣΠΑ
Η Ζωή της ΑΚΣΠΑ
Ο Λακάν Άνω Κάτω

shibboleth

Ας μιλήσουμε για τους αυτιστικούς

Στέλλα Στελετάρη

Το αίτημα των γονέων σε αυτιστικούς υψηλής λειτουργικότητας είναι συνήθως οι δυσκολίες των εφήβων στην κοινωνικοποίηση, οι δυσκολίες τους να εκφραστούν συναισθηματικά, η εμφάνιση επιθετικότητας και η ανάγκη για ρουτίνα.

Στις πρώτες συνεδρίες εμφανίζουν άγχος όταν τους απευθύνεται ο ψυχαναλυτής. Μιλάνε με μονότονη, άχρωμη και σιγανή φωνή. Όπως γράφει ο Ζαν-Κλωντ Μαλβάλ στο βιβλίο Ο αυτιστικός και η φωνή του, «ακόμα και οι αυτιστικοί υψηλής λειτουργικότητας έχουν δυσκολίες στο χειρισμό των προσωδιακών χαρακτηριστικών της γλώσσας, όπως ο επιτονισμός, το ύψος της φωνής, ο ρυθμός της ομιλίας, η ροή της και η έμφαση που δίνουν στις λέξεις». 1

Ο ψυχαναλυτής χρειάζεται να κοιτάει αλλού, να αποφεύγει την βλεμματική επαφή, να μιλάει σιγανά και χωρίς πολύ συναίσθημα. Συχνά είναι μεγάλη η αγωνία του υποκειμένου να μιλάει σωστά με τις σωστές λέξεις. Είναι η αγωνία του να αντιμετωπίσει την τρύπα του Άλλου, όπου απαιτείται το υποκείμενο της εκφώνησης. Αντικαθιστά το τελευταίο με το γραμματικό υποκείμενο, προσπαθώντας να καλύψει την τρύπα του Άλλου S(Α/).

Επίσης σε πολλούς αυτιστικούς υπάρχει μεγάλη ανάγκη να τηρούνται οι νόμοι. Δεν είναι ανεκτή η παρανομία σε καμία της μορφή, είναι η ανάγκη τους να ελέγχουν το περιβάλλον και να προβλέπουν συμπεριφορές, ώστε να μειώνεται το άγχος τους. Το στοιχείο της έκπληξης, που εμπεριέχει την απόλαυση, είναι απειλή για το υποκείμενο.

Παραθέτουμε αυτούσια τα λόγια ενός σοφού αυτιστικού όπου διατυπώνει το έντονο ενδιαφέρον του για την στατιστική: «Η στατιστική είναι η μοντελοποίηση του αβέβαιου και μπορεί να εκτιμήσει το πιο πιθανό αποτέλεσμα, αν και δεν μπορεί να το ελέγξει. Με βάση κάποια δεδομένα, εξάγει συμπεράσματα, υπάρχει το τυχαίο και κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί για να συμβιβαστεί με ότι προκύπτει, χωρίς να την επηρεάζουν προσωπικές απόψεις. Η δυσκολία είναι η κοινή γνώμη versus το αντικειμενικό». Όταν τον ρωτάμε τι τον ενδιαφέρει στην δικαιοσύνη, απάντησε ότι έτσι τηρούνται τα στοιχειώδη, και δεν οδηγούμαστε στην παρακμή. Επίσης πρόσθεσε: «Η δικαιοσύνη είναι ανακουφιστική γιατί κρύβομαι πίσω από το γράμμα του νόμου, δηλαδή υπάρχει σχετική ελευθερία, με ορατά όρια. Γιατί χωρίς όρια, μπερδεύομαι για το ποια είναι η καλύτερη επιλογή». Ο νόμος  είναι ουσιαστικός γιατί ακυρώνει όλη την προσωπική διάσταση και δεν καλείται να πάρει θέση. Εκεί προσφεύγει. Ο Μαλβάλ μας εξηγεί ότι «εφόσον το συμβολικό δεν καταφέρνει να ρυθμίσει το χάος του κόσμου τους και των συναισθημάτων τους, ορισμένοι αυτιστικοί αναπτύσσουν εξαιρετικές στρατηγικές για να αναπληρώσουν το έλλειμμα τους. Αυτές οι στρατηγικές έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό τους την αναζήτηση του ελέγχου και του απόλυτου […] μια αναζήτηση κανόνων […], μιας ολοκληρωτικής γνώσης σε έναν περιορισμένο τομέα» 2. Διαφαίνονται θα λέγαμε δυο τροπικότητες ελέγχου του Άλλου: μέσω του νόμου/της δικαιοσύνης και μέσω της στατιστικής, δηλαδή μέσω του γράμματος αντί μέσω της ερμηνείας της επιθυμίας του Άλλου.

Είναι πολύ μεγάλο ζήτημα η πρόβλεψη του αναπάντεχου με όποιον τρόπο και στο μέγιστο βαθμό, για να μειωθεί το άγχος του υποκειμένου. Είναι ευτυχής συγκυρία να αποτελέσει ο αναλυτής ένα διπλότυπο για το αυτιστικό υποκείμενο. Όπως εξηγεί και πάλι ο Μαλβάλ «το αυτιστικό διπλότυπο δεν είναι κατ’ ουσία διωκτικό […] επιπλέον και παράλληλα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως υποστήριγμα για μια τεχνητή εκφορά» 3. Ο Μαλβάλ μας λέει ότι «το αυτιστικό παιδί, δεν είναι ένα υποκείμενο σε θέση να απευθύνει ένα αίτημα ανάλυσης. Τυχαίνει να ξεκινήσει μια θεραπεία, κατόπιν αιτήματος των γονιών του και υπό την προϋπόθεση να έχει μια ευτυχή συνάντηση» 4. Η ψυχανάλυση δεν υποχωρεί μπροστά στον αυτισμό, αλλά τον συνοδεύει.



[1] Ζ.-Κ. Μαλβάλ, Ο αυτιστικός και η φωνή του, Εκκρεμές, 2016, σ. 99
[2] Στο ίδιο, σ.197
[3] Στο ίδιο, σ.127
[4] Στο ίδιο, σ.293

Λακανικός Προσανατολισμός

Η σωτηρία δια των αποβλήτων

Jacques-Alain Miller

Καταρχήν θα ήθελα να εξηγηθώ για τον τίτλο. Θα ήθελα, πράγματι, να διορθώσω αυτό που τυπώθηκε στο πρόγραμμα. Δεν είναι «Η σωτηρία δια του αποβλήτου» αλλά «…δια των αποβλήτων» στον πληθυντικό. Καλό είναι να είμαστε ακριβείς διότι στην πραγματικότητα η διατύπωση αυτή είναι μια αναφορά του Paul Valéry. Με τη φράση «η σωτηρία δια των αποβλήτων» ορίζει ο ίδιος τον σουρεαλισμό (τον υπερρεαλισμό), την οδό που διάλεξε ο σουρεαλισμός. Και λέω «την οδό» με την έννοια του Τάο. Είναι η διαδρομή (το μονοπάτι). Αφορά επίσης τον τρόπο του πράττειν, της τοποθέτησης, της αναζήτησης μέσα στον κόσμο, στο λόγο, στη ροή του κόσμου που είναι ο λόγος. Και μου φαίνεται ταιριαστό, σωστό να πω ότι ο André Breton υποσχέθηκε τη σωτηρία δια της οδού των αποβλήτων.

Εργασίες της ΑΚΣΠΑ

Αγανακτισμένοι εκπαιδευτικοί – τρομεροί μαθητές

Ελένη Κουκούλη

Εργάζομαι για περισσότερα από δέκα χρόνια ως ψυχολόγος στα γυμνάσια και λύκεια της περιοχής της Ανατολικής Αττικής, κι ενίοτε παρεμβαίνω σε νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία.  Η δράση μου δεν περιορίζεται στην αντιμετώπιση επειγόντων προβλημάτων (κρίση, πέρασμα στην πράξη, περιστατικά μικρότερης ή μεγαλύτερης σοβαρότητας) ή στο να βοηθήσω τους εκπαιδευτικούς, τους μαθητές ή τους γονείς να βρουν λύσεις, αλλά και στο να συζητήσω, να προβληματιστώ μαζί τους πάνω σε θέματα που τους απασχολούν και καθιστούν δύσκολη τη σχέση τους με τους άλλους αλλά και με τον εαυτό τους.

« Εις τας Αθήνας εφάνη παράξενος τύπος »

του Γιάννη Γραμματόπουλου

Τα τρία κείμενα που ακολουθούν, εκφωνήθηκαν στην παρουσίαση του βιβλίου του Γιάννη Γραμματόπουλου: “Εις τας Αθήνας εφάνη παράξενος τύπος”, που διοργανώθηκε στο βιβλιοπωλείο Literature House σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Εκκρεμές, στις 11 Νοεμβρίου 2022.

Οι συνοριοφύλακες της θρακιώτικης γλώσσας ως τόπος δημιουργίας
Χάρις Κοντού

Διαβάζοντας το βιβλίο του Γιάννη Γραμματόπουλου: «Εις τα Αθήνας εφάνη παράξενος τύπος. Η περίπτωση του Γ.Μ. Βιζυηνού στο φως της λακανικής ψυχανάλυσης», σκεφτόμουν ότι το βιβλίο αυτό είναι ενδιαφέρον και ιδιαίτερα αξιόλογο, αφενός διότι συμβάλλει με πολύτιμο τρόπο ως προς τη χαρτογράφηση του προφίλ του Γ. Μ. Βιζυηνού ως λογοτέχνη. Αφετέρου κιόλας, προσφέρει μία άκρως διδακτική και ενδιαφέρουσα ανάλυση περίπτωσης υπό την λακανική σκοπιά, όπως με περίτεχνο τρόπο την συνθέτει ο ψυχαναλυτής Γιάννης Γραμματόπουλος.

Γεώργιος Βιζυηνός: σε σκαμνί ποιητικό
Μαρία Μπαλοπούλου

Αν η λογοτεχνία στις λαμπρές της ώρες προσφέρει σε όσους την αγαπούν το βίωμα της πραγματωμένης ουτοπίας, τα συγκεκριμένα έργα της που λειτουργούν ως οχήματα μοιάζουν μερικές φορές σχεδόν αχειροποίητα. Τα διηγήματα του Γ. Βιζυηνού – τουλάχιστον τα τέσσερα από αυτά – γεννούν αυτή την αίσθηση. Είναι τόσο πλούσιοι, σχεδόν πλήρεις, κόσμοι που νομίζεις ότι υπήρχαν από πάντα και δεν γράφθηκαν, δεν πραγματώθηκαν, δεν αποσπάσθηκαν από το χάος μια ιστορική στιγμή και χάρη σε ένα συγκεκριμένο ανθρώπινο πλάσμα.

Διαβάζοντας τον καλλιτέχνη
Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Η μελέτη που μας παρουσιάζει ο Γιάννης Γραμματόπουλος είναι υποδειγματική. Είναι υποδειγματική από διάφορες απόψεις: Με τη θεωρητική της αυστηρότητα. Με την κλινική του φινέτσα. Και από τη μεγάλη χαρά της γραφής του.  Πράγματι, διαβάζει κανείς το βιβλίο με τη μία, παρασυρμένος από αυτό το απλό, καθαρό, ακριβές, χωρίς σικέ και πάντοτε εξαίσιο ύφος. Πρόκειται για ένα έργο που τιμά την ελληνική γλώσσα εντός της ψυχανάλυσης.

H ζωή της ΑΚΣΠΑ

Ο Λακάν, ο Κίρκεγκωρ και η επανάληψη

Rodolphe Adam

Ο Λακάν δεν επικεντρώθηκε στην «περίπτωση» του Κίρκεγκωρ (1813-1855), αλλά στα έργα του. Ωστόσο, υπογράμμισε κάποια σημεία κλειδιά. Ο Λακάν, στο κείμενό του «Φόρος τιμής στη Μαργκερίτ Ντυράς», επεσήμανε ότι «είναι απαραίτητο να θυμόμαστε ότι σύμφωνα με τον Φρόυντ, ο καλλιτέχνης πάντα προηγείται στο πεδίο  του ψυχαναλυτή και, επομένως, ο τελευταίος δεν χρειάζεται να παριστάνει τον ψυχολόγο εκεί όπου ο καλλιτέχνης του ανοίγει το δρόμο».

O ψυχαναλυτής και ο ποιητής

Νασία Λινάρδου

Ο Λακάν δεν έκρυψε ποτέ την αγάπη του για την ποίηση και τους ποιητές. Οι αναφορές του είναι πολλές και συνεχείς. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι εκείνο που αγαπούσε είναι η εγγύτητα ανάμεσα στην ποίηση και τη γλώσσα του ασυνειδήτου. Τη γλώσσα του ασυνειδήτου ως γλαλώσα (lalangue) δηλαδή ήχους, γλωσσικά θραύσματα, λέξεις ή ακόμα και φράσεις που είναι φορείς μιας απόλυτα ιδιωτικής απόλαυσης  που δεν βρίσκεται στην υπηρεσία του νοήματος. Η ποίηση εξαπατά όπως και η ψυχανάλυση, λέει ο Λακάν προκλητικά. Η απάτη συνίσταται στη δημιουργία νοήματος μέσα στο διφορούμενο, στην παραγωγή νοήματος από το πραγματικό.

Adixiones και καθήλωση

Επαμεινώνδας Θεοδωρίδης

Η κλινική της τοξικομανίας είναι μια κλινική του αδύνατου, δηλαδή του πραγματικού. H απόλαυση του σώματος βρίσκεται στο προσκήνιο, μια απόλαυση θανατηφόρα, τοξική, η οποία βραχυκυκλώνει την απόλαυση της ομιλίας και παρακάμπτει τον Άλλο. Γι’ αυτό το λόγο, η τοξικομανία δεν αποτελεί ένα ψυχαναλυτικό σύμπτωμα, αλλά είναι το κατ’ εξοχήν σύμπτωμα της δυσφορίας στο σύγχρονο πολιτισμό μας ο οποίος χαρακτηρίζεται από τον γενικευμένο εθισμό.

Ο Λακάν άνω κάτω

« Η χρονιά με τα 13 φεγγάρια » του Rainer Werner Fassbinder (1978)

Άννα Πίγκου

Στο πλαίσιο του κύκλου «Σινεμά και Ψυχανάλυση», είναι η δεύτερη φορά που βλέπουμε μια ταινία του Φασμπίντερ. Η πρώτη ήταν μια ταινία του 1973, με τίτλο: Ο φόβος τρώει τα σωθικά και πρωταγωνιστή τον Μαροκινό ηθοποιό Ελ Χέντι Μπεν Σαλέμ, ο οποίος έπαιζε τον ρόλο του Αλί. Ο Σαλέμ υπήρξε εραστής του Φασμπίντερ από το 1971 ως το 1974, οπότε και χώρισαν με πρωτοβουλία του σκηνοθέτη, λόγω της έντονης βιαιότητας που είχε η σχέση τους. Μετά τον χωρισμό, και με τη βοήθεια του Φασμπίντερ, ο ηθοποιός φυγαδεύθηκε στη Γαλλία. Εκεί συνελήφθη και τελικά απαγχονίσθηκε στο κελί του, το 1977. Ο Φασμπίντερ δεν θα πληροφορηθεί τον θάνατό του παρά μόνο λίγο καιρό πριν από το δικό του τέλος, το 1982. Στον Σαλέμ ο Φασμπίντερ θα αφιερώσει την τελευταία του ταινία, Querelle.

Ένα όνειρο εισόδου στην ψυχανάλυση

Ναυσικά Παπανικολάου

Προς το τέλος της δεκαετίας του ’80, και αφού έχω τελειώσει τις σπουδές κλινικής  ψυχολογίας στη Γαλλία και, κατόπιν, δύο χρόνια διδακτορικής διατριβής που ποτέ δεν ολοκλήρωσα, επέστρεψα στην Ελλάδα. Αυτή η υποχρεωτική επιστροφή που υπαγορεύτηκε από μια άτεγκτη πραγματικότητα, μου ήταν πολύ δυσάρεστη.

« Έξι μαθήματα για τις νευρώσεις » του Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Ελένη Ρηγούτσου

Την περίοδο 2008-2009 πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο των Σεμιναρίων της Ακαδημίας Κλινικών Σπουδών της Αθήνας (ΑΚΣΠΑ), έξι μαθήματα για τις νευρώσεις από τον Ρεζινάλντ Μπλανσέ, τα οποία μέσα από μια ευτυχή συγκυρία εκδόθηκαν κάποια χρόνια αργότερα, το 2022. 

Ο Ρ. Μπλανσέ στα μαθήματα του θέτει με τρόπο σαφή και εύληπτο την προβληματική των νευρώσεων, φωτίζοντας μέσα από τη φροϋδική και λακανική διδασκαλία τέσσερις βασικές έννοιες, την ταύτιση, την επιθυμία, το σύμπτωμα και τη φαντασίωση. Βασικές ψυχαναλυτικές έννοιες τις οποίες αναλύει και εξηγεί μέσα από παραδείγματα ονείρων και κλινικών περιπτώσεων, όπως γνωστά όνειρα ασθενών του Φρόυντ ή την περίφημη περίπτωση της Ντόρας, ασθενούς του Φρόυντ.

Το ψηφιακό περιοδικό της ΑΚΣΠΑ
ΤΕΥΧΟΣ 1

ΤΕΥΧΟΣ 1

ΤΕΥΧΟΣ 2

ΤΕΥΧΟΣ 2

ΤΕΥΧΟΣ 3

ΤΕΥΧΟΣ 3

ΤΕΥΧΟΣ 4

ΤΕΥΧΟΣ 4