Το πάθος του ανήκειν σήμερα. Ένα αρνητικό πάθος [1]

Ρεζινάλντ Μπλανσέ

«Είναι πάντοτε εφικτό ένας σημαντικός αριθμός ανθρώπων να συνδεθούν μεταξύ τους μέσα από την αγάπη υπό τον όρο να υπάρχουν άλλοι στόχοι για τις εκδηλώσεις επιθετικότητας» 

Sigmund Freud, Δυσφορία στον πολιτισμό

Το πάθος του ανήκειν ορίζεται σήμερα στις κοινωνίες μας σαν ένα πάθος εχθρότητας, σαν εχθροπάθεια. Το επιλεγμένο αντικείμενό του είναι η μετανάστευση. Πράγματι, σταθερά, η μετανάστευση είναι η φαντασίωση μιας απειλής. Αυτή η απειλή αφορά την περιουσία και αφορά επίσης την ταυτότητα. Απειλούνται συνεπώς ταυτόχρονα το έχειν και το είναι και πρόκειται πάντα για απειλή αποστέρησης. Η απειλή βαραίνει πάνω σε όλους εκείνους που σωστά ή λάθος φοβούνται για την οικονομική και κοινωνική τους κατάσταση. Φοβούνται την επισφάλεια που διακρίνουν στην κατάσταση των μεταναστών. Την αποδίδουν στο «σύστημα». Το τελευταίο δεν τους προστατεύει. Τους εκθέτει στην παγκοσμιοποίηση, στη βίαιη μετεγκατάσταση των παραγωγικών μονάδων και της απασχόλησης. Γι’ αυτό η εχθρότητα προς τη μετανάστευση βρίσκεται πάντοτε σε περίοπτη θέση δίπλα στη άρνηση της πολιτικής λιτότητας και της απώλειας της κυριαρχίας που για τα αντισυστημικά πολιτικά κινήματα αποτελούν την αιχμή του δόρατος [2].

Η μετανάστευση, αντισυστημικό σημαίνον, σημαίνει επίσης την αποστέρηση της ίδιας του της πατρίδας που υφίσταται ο πολίτης. « Δεν είμαστε πια στο σπίτι μας », « μας κυριεύουν, μας κατακλύζουν, θέλουν να μας αντικαταστήσουν». «Είναι το τέλος του πολιτισμού μας». «Το ισλάμ αύριο θα βρίσκεται παντού». Αυτά τα θέματα επενδύονται από μια ευρεία φαντασίωση με χρώμα αποκάλυψης. Πρόκειται για το τέλος του κόσμου – το τέλος ενός ορισμένου κόσμου –, του κόσμου των εθνών κρατών που έχουν έλεγχο της επικράτειας και της κυριαρχίας τους και είναι σχετικά ομοιογενή ως προς την εθνική τους σύνθεση. Απειλή ταυτότητας,  η μετανάστευση αφορά το ίδιο το είναι του υποκειμένου στο βαθμό που ανήκει σε μια πολιτισμική ομάδα αλλά είναι επίσης μια απειλή εγκληματικής τάξεως καθώς θα μπορούσε να απειλεί τη σωματική του ακεραιότητα. Είναι λοιπόν η ίδια η ύπαρξη των γηγενών και όχι μόνο η ταυτότητά τους που δέχεται επίθεση [3].

Πράγματι η μετανάστευση έρχεται να δώσει όνομα σε ένα πραγματικό. Αυτό το πραγματικό είναι το τέλος ενός κόσμου και η εκκόλαψη ενός καινούργιου. Το πέρασμα από τον έναν στον άλλον μπερδεύει τα σημεία αναφοράς, βουλιάζει τα υποκείμενα στην αβεβαιότητα και τα φέρνει αντιμέτωπα με το κενό. Οι επιφάσεις κλονίζονται. Το άγχος προβάλλει καθώς το υποκείμενο εκδιώκεται από τη θέση του ως υποκειμένου. Κινδυνεύει να γίνει αντικείμενο. Και τότε είναι μεγάλη του ανακούφιση όταν είναι σε θέση να εντοπίσει στην πραγματικότητα ένα αντικείμενο στο οποίο να μπορεί να τοποθετήσει το αίτιο του άγχους του. Εκεί ακριβώς έγκειται η υπηρεσία του φοβικού αντικειμένου όπως διδάσκει ο Λακάν. Η μετανάστευση είναι αυτό το φοβικό αντικείμενο. Έρχεται να ονοματίσει, να εντοπίσει, να δώσει σάρκα και οστά αλλά και πρόσωπο σε αυτό που αγχώνει. Δηλαδή το γεγονός ότι γίνεται κανείς το παιχνίδι μιας μοίρας πάνω στην οποία δεν έχει έλεγχο. Η παγκοσμιοποίηση είναι η φιγούρα αυτής της μοίρας. Η μετανάστευση είναι η αισθητή και καθημερινή της εκδήλωση. Και είναι ταυτόχρονα απάντηση στο άγχος μετασχηματίζοντάς το σε φόβο.

Ο μετανάστης γίνεται το κακό αντικείμενο στο οποίο φορτώνεται το βάρος του ανυπόφορου. Γίνεται το αντικείμενο απόλαυσης που οι πολιτικές εναντίον των μεταναστών παράγουν. Οι καθημερινές βιαιότητες, η τρομοκρατία των νεοναζιστικών ομάδων για τις οποίες οι μετανάστες είναι τα συνήθη θύματα στην Ευρώπη, ο στιγματισμός τους είναι τα εργαλεία αυτής της αναγωγής τους στο επίπεδο αντικειμένων απόλαυσης. Έτσι, επειδή τους ανάγουν σε απόκληρους, αυτές οι πολιτικές τους αναγορεύουν παράλληλα σε λύση στο έλλειμμα απόλαυσης εκείνων που έχουν τα δικαιώματα του πολίτη. Από τους μετανάστες αποσπάται η υπεραπόλαυση για την οποία προσφέρουν το υλικό δηλαδή την απολαμβάνουσα ουσία.

Η άνοδος των πολιτικών του φόβου σήμερα στη Δύση είναι η διέξοδος που προσφέρεται στο άγχος που στραγγαλίζει τους πολίτες [4]. Το άγχος είναι η επίπτωση της άγριας υποκειμενικής εκδίωξης όπου η νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων καταδικάζει τους πολίτες των κοινωνιών μας. Ο ρατσισμός είναι η διαμαρτυρία ενάντια στην αναξιοπρεπή μεταχείριση που υφίστανται. Όμως την ίδια στιγμή είναι εξίσου και η απόλαυση που παίρνουν από άλλους πιο στερημένους από εκείνους. Τους καθιστούν αντικείμενο της υπεραπόλαυσής τους. Οι πολιτικές εκρίζωσης του φαντασιωτικού παρασιτισμού δεν θα πάψουν να αναπαράγουν το ρατσισμό γιατί είναι ανεξάλειπτος. Αποτελεί το καταραμένο κομμάτι του ανθρώπου. Όταν θέλουμε να το τοποθετήσουμε στον Άλλο το μόνο που πετυχαίνουμε είναι να αναπαράγουμε σε διευρυμένη κλίμακα την τοξικότητά του.

[1] Απόσπασμα από την παρουσίαση στην πρώτη βραδιά Zadig που οργάνωσε η Πρωτοβουλία Βερολίνο στις 29 Νοεμβρίου 2019 : « Von Grenzen und Passionen 30 Jahre nach dem Mauerfall ». Το κείμενο που εκφωνήθηκε στα γαλλικά δημοσιεύτηκε ολόκληρο μεταφρασμένο στα γερμανικά στα Neue Berliner Hefte für Psychoanalyse, « Politik », N° 5, Μάιος 2021. Μια πιο σύντομη εκδοχή του δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Mental N°45 (Ιούνιος 2022).

[2] Anderson P., « Bouillonnement antisystème en Europe et aux États-Unis (Αντισυστημικός αναβρασμός στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες) », Le Monde Diplomatique, Μάρτιος 2017.

[3] Στη Γαλλία σε έρευνα της κοινής γνώμης το 2008 το 36% των ερωτηθέντων εκτιμούσαν ότι η μετανάστευση ήταν η κύρια αιτία της έλλειψης ασφάλειας. Πέντε χρόνια αργότερα 58% είχαν αυτή τη γνώμη. Το εντυπωσιακό άλμα 22 μονάδων σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα για το ότι η εγκληματικότητα αποδίδεται στους μετανάστες λέει αρκετά για τον φαντασιακό χαρακτήρα της εν λόγω γνώμης.

[4] Η ιστορία άραγε επαναλαμβάνεται; Δεν διαφεύγει από τον Πώλ Κρούγκμαν η εγγύτητα ανάμεσα στη «σφαγή των Αμερικανών» για την οποία λέγεται ότι είναι σήμερα υπεύθυνοι οι μετανάστες και την πανάρχαια φήμη του αιμοβόρου Εβραίου που κατηγορείται ότι σκοτώνει βρέφη για να τα παραδώσει στην τελετουργία της θυσίας του Πεσάχ. Η χωρίς μέτρο ωμότητα που αποδιδόταν στους εβραίους ήταν άραγε κάτι άλλο από την σκιά που προβαλλόταν της ωμής επιθυμίας φόνου που τους στόχευε; Οι έρευνες δείχνουν ότι υπάρχει πράγματι μια συσχέτιση ανάμεσα στα βίαια εγκλήματα και τους μετανάστες. Αυτή η συσχέτιση είναι αρνητική. Ένας μετανάστης είναι άρα λιγότερο πιθανό να σκοτώσει από έναν αυτόχθονα Αμερικανό.