Με το που αρχίζουμε να μιλάμε συνωμοσιολογούμε

Jacques-Alain Miller

Οι συνωμότες κάνουν συνωμοσίες και τις αποσιωπούν. Εκείνους που τις διηγούνται, ακόμα κι αν τις επινοούν, ας τους ονομάσουμε «συνωμοσιολόγους». Μια πραγματική συνωμοσία αφορά την πολιτική. Το συνωμοσιολογικό αφήγημα είναι τελείως άλλης τάξεως. Πρόκειται για λογοτεχνία. Με τι έχει να κάνει η γοητεία που ασκεί;
Η καθαρή και απλή αφήγηση γεγονότων, όποια και αν είναι, δανεισμένη από τον πραγματικό κόσμο, περιλαμβάνει πάντα ελλείψεις, ασυνέχειες, ασυναρτησίες. Συνοπτικά «μια σκοτεινή ζώνη». Εκεί ο συνωμοσιολόγος εισάγει ένα στοιχείο που αλλάζει τα πάντα: μια πρόθεση, μια επιθυμία, τη δράση μιας θέλησης, που αποδίδεται σε κάποιον Μεγάλο Άλλο ο οποίος έχει ταυτόχρονα πολλά πρόσωπα, μεγάλες προεκτάσεις και επιπλέον κρύβεται. Γλιστρώντας αυτό το στοιχείο μέσα σε μια αφήγηση αρκεί ώστε ξαφνικά όλα να φωτιστούν. Το τυχαίο καταργείται. Μια αναγκαιότητα το αντικαθιστά. Εφεξής τα πάντα έχουν μια αιτία. Όλα αποκτούν νόημα. Ό,τι λέγεται δεν μπορεί να αντικρουστεί. Αυτοεπιβεβαιώνεται. Η ύφανση της διήγησης γίνεται σφιχτή. Κλείνεται στον εαυτό της όπως ένα ποίημα.
Η αισθητική ευχαρίστηση αναδιπλασιάζεται από μια γνωστική ικανοποίηση. Με το που υποθέτουμε τις ραδιουργίες του Άλλου, δεν υπάρχει πλέον κανένα γεγονός, αλλά ούτε και απουσία γεγονότος, που να μην εξηγείται. Προβάλλετε το επιχείρημα ότι λείπουν οι αποδείξεις; Η απάντηση είναι ότι αφαιρέθηκαν. Ακόμα κι αν χρησιμοποιεί παραληρητικές ερμηνείες ο συνωμοσιολόγος διαλύει τα μυστήρια. Σας αποδεικνύει με τον τρόπο του ότι το πραγματικό είναι ορθολογικό. Με άλλα λόγια, μιμείται την επιστημονική γνώση.
Παράλληλα όμως αντηχεί τις πλέον αρχαίες γνωστικές δοξασίες, όπως εκείνες που θεωρούν το Σατανά το δημιουργό του κόσμου. Ο Άλλος της συνωμοσιολογίας έχει αρκετές φιγούρες, μπορεί να ενσαρκώνεται από οποιαδήποτε ομάδα όπου ο ένας μιλάει στον άλλο σε κλίμα μυστικοπάθειας, όμως είναι πάντοτε κακός. Μια φιλανθρωπική συνωμοσία υπάρχει μόνον στον Μπαλζάκ (Η ανάποδη όψη της σύγχρονης ιστορίας). Αυτό επιτρέπει να δούμε ότι οι μοντέρνες θεωρίες μας της συνομωσίας είναι κάτι σαν το δαιμονικό ανάποδο της πρόνοιας.
Εκείνο που συνιστά την επιτυχία των συνωμοσιολόγων το βλέπουμε λοιπόν ριζωμένο στη λογοτεχνία, στην επιστήμη ακόμα και στη θρησκεία. Μήπως θα έπρεπε μάλιστα να το αναζητήσουμε σε ένα ακόμα πιο βασικό επίπεδο; Ο καθένας ξέρει ότι πριν ακόμα από τον ερχομό ενός παιδιού στον κόσμο ανησυχούμε για εκείνο. Ετοιμάζουμε εναντίον του αυτή την απόπειρα που μερικές φορές αποδεικνύεται δύσκολο να συγχωρεθεί: τη γέννησή του. Κάθε ομιλούν ον προέρχεται από μια συνωμοσία. Θα μπορούσε να είναι φυσικά συνωμοσιολόγος. Εξάλλου μήπως δεν είναι αλήθεια ότι με το που αρχίζουμε να μιλάμε συνωμοσιολογούμε;

Μετάφραση: Νασία Λινάρδου