Παρουσίαση στο Σεμινάριο της Θεσσαλονίκης 04-12-2021 – «Η Γυναίκα δεν υπάρχει»

Βέρα Πατιά

Η ρήση του Λακάν «Η Γυναίκα δεν υπάρχει» συναντάται στην ύστερη διδασκαλία του, και συγκεκριμένα στο Σεμινάριο Ακόμη.  Σήμερα, θα σας μιλήσω με αφετηρία τη ρήση αυτή του Λακάν, για τις βασικές θέσεις ως προς την εμφυλοποίηση, τον τρόπο που αναλαμβάνει κανείς το φύλο του, τί θα πει αρσενικός τρόπος και τι γυναικείος τρόπος απόλαυσης και επιθυμίας, τι είναι αυτό που ορίζει τη σχέση του ομιλόντος με έναν παρτενέρ, και τι καθεστώς δίνει ο Λακάν στη γυναικεία απόλαυση όπως και στη γυναίκα με το διαγεγραμμένο άρθρο. 

Στο Εικοστό Σεμινάριο ο Λακάν παραθέτει έναν πίνακα το λεγόμενο πίνακα της εμφυλοποίησης. Είναι ενδιαφέρον και χρήζει σύντομου σχολιασμού ο όρος που χρησιμοποιείται από τον Λακάν, ο όρος εμφυλοποίηση, με τον οποίο φωτίζει την πλευρά αυτού που παίζεται για το  ασυνείδητο, ότι δηλαδή ακόμα κι αν τα δύο φύλα είναι συμπληρωματικά στο επίπεδο του ζώντος, τίποτε το αντίστοιχο δεν συναντάται στον Άλλον του σημαίνοντος, στο ασυνείδητο.

 Δεν αναφερόμαστε στον όρο σεξουαλικότητα, αλλά εμφυλοποίηση. Με αυτόν τον όρο τονίζεται κάτι σημαντικό. Το γεγονός ότι η σεξουαλικότητα, ο τρόπος ταύτισης με το φύλο και ακολούθως η στάση απέναντι στην επιθυμία βασίζεται στο ότι πριν από όλα και πάνω από όλα είμαστε ομιλόντα. Η ανατομία δεν είναι αυτό που ρυθμίζει την επιλογή, και την ταύτιση με ένα φύλο, το οποίο δεν είναι παρά από τον Άλλον καθορισμένη. Ο τρόπος με τον οποίο αναλαμβάνω το ότι είμαι γυναίκα ή άνδρας περνάει από τη γλώσσα, είναι επίπτωση του ομιλόντος που έχει σημαδευτεί από μια έλλειψη που το σημαίνον το ίδιο εμπερικλείει και μέσω του οποίου κινητοποιείται η επιθυμία. 

Δηλαδή το είναι του  ομιλόντος  έχει σημαδευτεί από μια έλλειψη, και με αφετηρία το γεγονός αυτό, ο καθένας ατομικά και με έναν πολύ ιδιαίτερο και μοναδικό τρόπο εισάγεται στην επιθυμία και την απόλαυση. Η ομιλία είναι καθολική, για όλους με έναν τρόπο,  όμως ο τρόπος για τον καθένα να αναλάβει την έλλειψη την επιθυμία και την απόλαυση συνιστά την υποκειμενική απάντηση, τον ιδιαίτερο τρόπο να επιθυμεί να στέκεται στη ζωή και να ζει την ενόρμησή του. Έτσι έχουμε συμπτώματα, φαντασιώσεις, εμμονές, βλέπουμε όνειρα κάνουμε παραπραξίες, είμαστε διχασμένοι. Το ασυνείδητο, ως επίπτωση παράγωγο της αλλοτρίωσης μας από τη γλώσσα, (δεν υπάρχει ασυνείδητο χωρίς γλώσσα), ερμηνεύει, συνιστά μια απόπειρα ερμηνείας αυτού του ακατάληπτου πραγματικού της απόλαυσης που η ψυχανάλυση έχει αναδείξει. Έχουμε συμπτώματα πάει να πει, απαντάμε σε αυτό το πραγματικό της απουσίας σεξουαλικής σχέσης.  Έτσι λοιπόν, το να είναι κανείς άνδρας ή  γυναίκα,  θεμελιώνεται με όρους σημαίνοντος και απόλαυσης που τον έχουν σημαδέψει και συγκροτούν τη σχέση με την φαλλική απόλαυση. Ο Λακάν τυποποίησε , έγραψε τον τύπο του τρόπου με τον οποίο το ομιλόν ερμηνεύει την επιθυμία του Άλλου. Είναι ο τύπος  της φαντασίωσης,  (διαγεγραμμένο υποκείμενο ρόμβος μικρό αντικείμενο α) είναι το εργαλείο μέσω του οποίο το ομιλόν θα δώσει ένα όνομα στην έλλειψη δηλαδή στην επιθυμία  του Άλλου. 

Στο Εικοστό Σεμινάριο, ο Λακάν παραθέτει έναν πίνακα τον οποίο διαβάζει σύμφωνα με τους όρους της τυπικής λογικής. Το σημαντικό εδώ, είναι πως τοποθετεί στην πέραν του φαλλού απόλαυση καθεστώς. Το φύλο διακρίνεται ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο εγγράφεται ως μεταβλητή στη συνάρτηση με τη λογική έννοια του φαλλού. Έτσι τοποθετεί αριστερά σε ένα σύνολο όλους όσοι είναι υπό το φαλλικό καθεστώς, είτε είναι ανατομικά άνδρες είτε ανατομικά γυναίκες, και από την άλλη δεξιά τη γυναίκα με τη μπάρα στο άρθρο Η . 

Ετσι, το ομιλόν, το διαγραμμένο υποκείμενο βρίσκεται υπό το φαλλικό νόμο, το νόμο του ευνουχισμού, του ευνουχισμού της απόλαυσης, ως απόλυτης και απαγορευμένης, και εκεί ανήκουν όλοι ανεξαρτήτως φύλου, ενώ συγχρόνως υπάρχει και μια άλλη απόλαυση, που ονομάζει γυναικεία, την οποία συνδέει με το φαλλό μεν έχει σχέση με τη φαλλική λειτουργία, αλλά και με το σημαίνον της έλλειψης του Άλλου. Αποσκοπεί δηλαδή στο σημαίνον της έλλειψης του Άλλου, στο  τόπο αυτό του Άλλου που είναι ελλιπής.

Ονομάζει ως γυναικεία την απόλαυση που τίθεται πέραν του φαλλού, όχι εκτός φαλλού. Δεν πρόκειται για την ψυχωτική απόλαυση που συναντάμε όταν το ομιλόν έχει το αντικείμενο στο τσεπάκι του. Σε αυτήν την περίπτωση, η απόλαυση δεν έχει αποχωριστεί με όρους αντικειμένου α και το ομιλόν  αδυνατεί να δώσει ένα καθεστώς φαλλικό στο αίτημα του Άλλου. Δεν μπορεί να αναλάβει, να υποκειμενικοποιήσει την επιθυμία του Άλλου, είναι μπροστά σε ένα αίνιγμα μάλλον που τον απειλεί, τον αγχώνει, και που θίγει το είναι του. Στην ψύχωση το συμβολικό ενέχει ένα δομικό έλλειμα, δεν ρυθμίζεται από την έλλειψη και αυτό έχει επιπτώσεις όταν το υποκείμενο σχετίζεται με τον άλλον, καλείται να μιλήσει στο όνομα του ή να αποχωριστεί κάποιον ή κάτι. Επομένως, η ψύχωση σημαδεύεται από μια απουσία του φαλλικού σημαίνοντος, ενώ η γυναικεία απόλαυση είναι βασικά στον φαλλό, όμως συγχρόνως περνάει πέραν αυτού. Είναι ενταγμένη στον ευνουχισμό όμως με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Άρα, η γυναικεία απόλαυση είναι σημαντικό να διαχωριστεί πρώτον από την ψυχωτική τρέλα. 

Σε τί συνίσταται η γυναικεία απόλαυση; 

Πρόκειται για τη δυνατότητα που έχουν ορισμένοι που ανήκουν στο σύνολο των ανδρών δηλαδή στον ευνουχισμό, να περνάνε σε μια απόλαυση που δεν αφορά τον Άλλον του σημαίνοντος, και τη σημαίνουσα αλληλουχία αλλά την απόλαυση του Άλλου. Και είναι για αυτό που δεν μπορούν να πουν κάτι για αυτήν την απόλαυση πέρα από ότι τη νιώθουν. Είναι δηλαδή μια γνώση που αφορά την απόλαυση, είναι θα λέγαμε ένα S1 που δε συνδέεται με ένα άλλο σημαίνον ένα S2. Δεν απαντά σε καμία σημασία και έτσι δεν γνωρίζει κάποιο όριο, είναι μάλλον μια απόλαυση του μη ορίου. Εκεί είναι αντιμέτωπο το ομιλόν με μια σωματική έκσταση μας λεει ο Λακάν μια σωματική κατάσταση που δεν μπορεί να συμβολοποιηθεί με κάποιο τρόπο. 

Αυτή η γυναικεία πλευρά του ομιλόντος δε γράφεται παρά με το διαγεγραμμένο Η. Δηλαδή το σημαίνον Η γυναίκα είναι διακλεισμένο για το ομιλόν, με την έννοια πρώτον ότι δεν υπάρχει η γυναίκα που αντίστοιχα με τους άνδρες θα αποτελούσε την εξαίρεση που θα επιτρέψει στις υπόλοιπες να ανήκουν σε ένα σύνολο. Αντιθέτως, οι άνδρες αποτελούν ένα σύνολο, το γενικό σύνολο όλων αυτών που υπόκεινται στον ευνουχισμό. Η ύπαρξη ενός άνδρα που εξαιρέθηκε δηλαδή του συμβολικού Πατέρα θεμελιώνει για όλους τους άλλους τον τόπο μιας απόλαυσης απρόσιτης και απαγορευμένης. Η απόλαυση όλων των ανδρών είναι σημαδεμένη επομένως από τον ευνουχισμό, εφόσον υπήρξε τουλάχιστον ένας που εξαιρέθηκε και για τον οποίο ο Φρόιντ μας λέει στο Τοτέμ και Ταμπού ότι  ως πατέρας της πρωτόγονης ορδής είχε όλες τις γυναίκες. Αυτός είναι η εξαίρεση στη φαλλική νόρμα, είναι αυτός που ενσαρκώνει το λογικό αυτό στοιχείο που ξεφεύγει του ευνουχισμού. Αυτή είναι και η ιδιαίτερη αξία της πατρικής λειτουργίας που επιβάλλει στους υπόλοιπους τον  ευνουχισμό, μια ρυθμισμένη και περιορισμένη σχέση με την απόλαυση, τη φαλλική απόλαυση.  

Όταν μιλάμε για το υποκείμενο άνδρας, εννοούμε το διχασμένο υποκείμενο (πίνακας αριστερά).  Το ομιλόν άνδρας δεν απολαμβάνει παρά με έναν ορισμένο τρόπο, μέσω των αντικειμένων α. Με άλλα λόγια, ως διχασμένο υποκείμενο, ως υποκείμενο του ασυνειδήτου, ως υποκείμενο που έχει υποστεί τον ευνουχισμό, βρίσκεται πάντα στην αριστερή πλευρά του πίνακα, είτε ανατομικά άνδρας είτε γυναίκα. Επιπλέον το υποκείμενο άνδρας, υποστηρίζεται από τη φαλλική ταύτιση, και με βάση αυτό συγκροτείται στη συμβολική τάξη. Η σημαινοποίηση είναι για τον Λακάν, πάντοτε φαλλική και ως εκ τούτου γράφεται πάντα από την αρσενική πλευρά.

Από την άλλη για τις γυναίκες δεν τίθεται η εξαίρεση και για αυτό δε συνιστούν ένα γενικό σύνολο από την άποψη της φαλλικής λειτουργίας. Η γυναίκα δεν μπορεί να γραφεί παρά με την μπάρα επάνω στο άρθρο Η εφόσον από την φύση της δεν είναι όλη, και δεν υπάρχει το άρθρο να ορίζει μια ουσία γυναικεία. Δεν μπορούν να εκπροσωπηθούν στην ολότητά τους από το φαλλικό σημαίνον. 

Με την έννοια της γενικότητας, η φράση Η γυναίκα είναι μη παραδεκτή. Σε τί συνίσταται λοιπόν η γυναικεία θέση; Από την πλευρά του υποκειμένου, βρίσκεται στην αριστερή πλευρά της εμφυλοποίησης, όμως ένα κομμάτι του είναι της ξεφεύγει, με άλλα λόγια δεν οργανώνεται από τον ευνουχισμό. Παρόλα αυτά συνδέεται με τον ευνουχισμό.  Για αυτές που τοποθετούνται δεξιά στον πίνακα, ο Λακάν θα πει πως προσεγγίζει τον άνδρα μόνο μέσα από τη σχέση με τον φαλλό, πρώτον. Αυτό θα πει πως η γυναίκα μπορεί να ενδιαφέρεται για τον φαλλό, και πως μπορεί να το φετιχοποιεί, όμως με έναν άλλο τρόπο από αυτόν που για τον άνδρα συνιστά το φετίχ . Στοχεύει δηλαδή στο σημαίνον της επιθυμίας. Ελλείψει μιας φαλλικής ταύτισης που η μπάρα υποδεικνύει για αυτήν την πλευρά της ανθρωπότητας, το υποκείμενο γυναίκα αποπειράται να ταυτιστεί με το σημαίνον Φαλλός, φαλλικοποιείται για να είναι επιθυμητή , εξού και η ταύτιση με τη γυναίκα φαλλός.  

Αν και αυτή θα ήταν μια λύση, υπάρχει και μια απόλαυση πέραν του φαλλού, υπάρχει και κάτι ακόμη. Υπάρχει ένας άλλος τρόπος απόλαυσης, αυτός που συνδέει μια γυναίκα με το ζήτημα της δομικής έλλειψης του Άλλου. Σε αυτό το επίπεδο, το βέλος που στοχεύει το σημαίνον της έλλειψης του Άλλου, δεν περνάει από την αρσενική πλευρά δεν έχει να κάνει ούτε είναι επίπτωση του φαλλικού σημαίνοντος. Για αυτό και μπορεί να βρίσκεται πιο κοντά με το πραγματικό της απόλαυσης. Υπάρχει η δυνατότητα μιας επιπλέον απόλαυσης. Δε λέμε συμπληρωματική αλλά επιπλέον. 

Επίσης, η εξαίρεση στην ανδρική πλευρά που θεμελιώνει την απόλαυση για όλους τους άλλους, είναι άλλης τάξεως από την γυναικεία εξαίρεση. Τίθεται η ίδια ως εξαίρεση. Εφόσον δεν υπόκειται όλη στο φαλλικό καθεστώς, μπορεί να συνιστά την εξαίρεση με αυτήν την έννοια. Δεν αποτελούν όλες μαζί ένα σύνολο εξαιρέσεων, αλλά λέμε ότι είναι μια προς μια χωριστά,  μία, και μετά μια άλλη, για να πούμε πως οι γυναικείες εξαιρέσεις είναι ένα άθροισμα από μοναξιές.

Εφόσον όλοι ανήκουν ανατομικά άνδρες και ανατομικά γυναίκες κάτω από το φαλλικό καθεστώς πώς τότε συνδέονται; 

Στην πρώτη φάση της διδασκαλίας ο Λακάν ακολουθώντας τον Φρόιντ θα πει πως υπάρχει ένα φύλο, ο φαλλός, στο οποίο ανήκουμε είτε άνδρες είτε γυναίκες. Βιολογικά μιλώντας το όργανο δε λείπει σε κανένα φύλο, και δεν είναι φαντασιακού τύπου η ταύτιση με ένα φύλο, αλλά συμβολικού. Τονίζει δηλαδή την αξία του φαλλού ως σημαίνον και μάλιστα σημαίνον έλλειψης και επιθυμίας. Είναι η πρωτοκαθεδρία του συμβολικού σε αυτή τη φάση που βάζει στο κέντρο του ενδιαφέροντος την έλλειψη και την επιθυμία ως απόρροια του ομιλείν. Το σημαίνον μας κάνει ελλιπείς και είναι αυτή η έλλειψη που κινητοποιεί την επιθυμία, επιθυμούμε εφόσον μιλάμε.  Ο φαλλός είναι ο ρυθμιστής της επιθυμίας με διαφορετικούς ωστόσο τρόπους από την πλευρά των ανδρών και από την πλευρά των γυναικών. Σε αυτή την φάση, ο φαλλός από την πλευρά του κάθε φύλου λαμβάνει και άλλο καθεστώς για να καταλήξει πως αντίστοιχα ο άνδρας δεν είναι ο φαλλός αλλά το έχει και η γυναίκα δεν το έχει και είναι.  

Στη συνέχεια της διδασκαλίας, ο Λακάν θα πει πως δεν υπάρχει Άλλος του Άλλου, δηλαδή, δεν υπάρχει εγγυητής της σημαίνουσας αλυσίδας, του Άλλου, ο τόπος του Άλλου είναι λογικά ασυνεπής. Υπάρχει ένα πραγματικό που ξεφεύγει της σημαινοποίησης. Το διχασμένο υποκείμενο, εκεί όπου λείπει ως εκπροσώπηση από ένα σημαίνον, απαντά μέσω της συσκευής της φαντασίωσης που συμπυκνώνει μια δόση απόλαυσης το αντικείμενο α, συμπυκνωτής  της απόλαυσης της ενορμητικής πραγματικότητας. Οι δύο αυτοί παράγοντες είναι απαραίτητοι για να συσταθεί κάτι της φαντασίωσης που εν συνεχεία θα στηρίξει την υποκειμενική στάση, θα δώσει μια ταυτότητα στο ομιλόν, μια ταυτότητα όμως  ενορμητικού τύπου. Εκεί όπου λείπει ως εκπροσώπηση από ένα σημαίνον, σε αυτήν την έλλειψη του είναι του Άλλου αναδύεται η σχέση με το ενορμητικό αντικείμενο. Αυτό είναι που στηρίζει και κινητοποιεί την επιθυμία, διαμέσου αυτού απολαμβάνει, μέσω της φαντασίωσης. Το ομιλόν δεν απολαμβάνει από οτιδήποτε ή δεν είναι έρμαιο του Άλλου, της σημαίνουσας αλυσίδας χωρίς στίξη, χωρίς όριο. Το όριο εδώ είναι ο ευνουχισμός, με άλλα λόγια, ο αποχωρισμός της απόλαυσης που έχει όμως συμπυκνωθεί σε αντικείμενα α. 

Έτσι η ρήση δεν υπάρχει σχέση μεταξύ των φύλων θα πει πως υπάρχει σχέση του ομιλόντος με την απόλαυση του. Στο επίπεδο του ασυνειδήτου πάντα δεν υπάρχει σχέση για το ομιλόν παρά μόνο από την πλευρά του ως ενορμητική πραγματικότητα, δηλαδή  με τον τρόπο που ορίζεται στην  φαντασίωση. 

Για αυτούς που τοποθετούνται σε αυτό το σύνολο των ανδρών, ο Λακαν θα πει πως είναι η φαντασίωση η συσκευή αυτή από την οποία και με την οποία απολαμβάνουν. Με άλλα λόγια το ομιλόν σχέση έχει με την φαντασίωση του.  (Υποκείμενο ρόμβος μικρό α). Δεν υπάρχει μια άμεση σχέση με τον άλλον, με τον παρτενέρ, σχετιζόμαστε με τους άλλους διαμέσου της φαντασίωσης που σε κάθε ομιλόν ενυπάρχει λόγω της αλλοτρίωσης του από τη γλώσσα. Σε αυτό το διχασμό του υποκειμένου που μιλάει, λέω αυτό αλλά τί πραγματικά θέλω να πω για παράδειγμα, σε αυτή τη δομική έλλειψη με την οποία έρχεται αντιμέτωπο το ομιλόν και μάλιστα στις σεξουαλικές σχέσεις εκεί όπου δηλαδή η επιθυμία είναι σε πρώτο πλάνο, αναδύεται αυτό που ο Λακάν θα ονομάσει αντικείμενο α,  συμπυκνωτής της απόλαυσης, αναδύεται ο τρόπος απόλαυσης του ομιλόντος, ο τρόπος σχέσης του με την απόλαυση, με την ενόρμηση. Δηλαδή η επιθυμία και η σεξουαλική επιθυμία στηρίζονται συγκροτείται γύρω από τη σχέση του ομιλόντος με την ενόρμηση του, που φανερώνεται στη θεμελιώδη φαντασίωση. 

Μπορούμε να διαχωρίσουμε τη φαντασίωση σε αρσενική και θηλυκή; Η φαντασίωση είναι πάντα αρσενική εφόσον βρίσκεται πάντα στην πλευρά των ανδρών. Μάλιστα η φαντασίωση ο Λακάν θα πει πως είναι διαστροφική δεν γνωρίζει παρά την ικανοποίηση της,  δεν έχει φύλο, και αντλεί ικανοποίηση από οτιδήποτε. 

 Επομένως, για όλους τους άνδρες που υπόκεινται στη φαλλική λειτουργία, το αντικείμενο α είναι ο δείκτης της επιθυμίας και της απόλαυσης (σύμφωνα με τον πίνακα). 

Υπάρχουν ωστόσο διαφορές αναφορικά με το φύλο. Για τον άνδρα το αντικείμενο κατέχει θέση φετιχιστικού τρόπου απόλαυσης. Το φετίχ είναι το όριο, η προϋπόθεση που κινητοποιεί την επιθυμία με έναν περιορισμένο τρόπο. Η απόλαυση για τον άνδρα έχει κάτι το περιορισμένο, το περιγεγραμμένο, το εντοπισμένο και το απαριθμήσιμο .

Στον αντίποδα του φετιχιστικού τρόπου συναντούμε τον ερωτομανιακό τρόπο από την πλευρά των γυναικών στη σχέση με την επιθυμία , στοχεύοντας στην αγάπη δίχως όρια. Ο γυναικείος πόλος αγγίζει αυτήν την πλευρά του μη ορίου εντός του Άλλου, μέσω του αιτήματος για αγάπη που τείνει να αποκτά έναν χαρακτήρα απόλυτο και μια τάση προς το άπειρο. Ο Μιλέρ, θα σημειώσει στο κείμενο «ο παρτενέρ σύμπτωμα για τον άνδρα και τη γυναίκα» πως για το θηλυκό ομιλόν η επιστροφή του αιτήματος αγάπης από τον διαγεγραμμένο Άλλον γίνεται με τη μορφή λεηλασίας, της καταστροφής.   Η λεηλασία είναι η άλλη όψη της αγάπης όμως έχει ως δείκτη το άπειρο. Για τον άνδρα αρκεί μια λεπτομέρεια μια λεπτομέρεια α μικρό, αρκεί ο παρτενέρ να ανταποκρίνεται σε ένα υπόδειγμα για να επιθυμεί. Από τη θηλυκή πλευρά, ο παρτενέρ είναι πάντα διαγεγραμμένος. Αυτό θα πει πως ταυτίζεται  με την πλευρά αυτή της έλλειψής του σε σημείο που ο παρτενέρ να είναι ο όλεθρος της. 

Η κλινική μας διδάσκει πως το ομιλόν μπορεί να φτάσει σε μια τέτοια έλλειψη ταυτότητας και μάλιστα όπως αναφέρει ο Μιλέρ, συνεκτικότητας, που πιθανόν να φτάνει μέχρι το αίσθημα του σωματικού κατακερματισμού, μέχρι τον ψυχικό πόνο του να μην υπάρχεις, ή του να είσαι ένα τίποτα ή με τον ενθουσιασμό μιας σχέσης με το άπειρο που συνδέεται επίσης με κάποιο αίσθημα μη πληρότητας. 

Εάν τόσο για τη γυναίκα όσο και για την υστερική το σημαίνον της έλλειψης είναι στο επίκεντρο, σε τί έγκειται η διαφορά τους. 

Ενδεικτικά μπορούμε να πούμε τα εξής.  

Πρώτον, εκεί όπου η (διαγεγραμμένο η) γυναίκα απολαμβάνει από το σώμα, ορίζεται από μια απόλαυση καθαρά σωματική, το υστερικό υποκείμενο αποσύρει το σώμα του. Μάλιστα σε κάποιες περιπτώσεις είναι διαμέσου της στέρησης που απολαμβάνει, απολαμβάνει τη στέρηση. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της νευρικής ανορεξίας, το υποκείμενο προκειμένου να διασφαλίσει ένα πεδίο επιθυμίας απελευθερωμένο από το αίτημα του Άλλου και να καταστήσει έτσι υπαρκτή τη δική του επιθυμία προστατεύοντας την από το τεράστιο αίτημα του μητρικού Άλλου, κατοχυρώνεται στο όχι που του αντιπαραθέτει. Το σώμα της υστερικής έχει σημαίνον καθεστώς, συνδέεται με μια σημασία, συνιστά απάντηση στην επιθυμία του Άλλου που σημαδεύεται από ένα μείον.  Από την πλευρά των γυναικών, το σώμα απολαμβάνει από μια επιπλέον απόλαυση, είμαστε σε ένα επιπλέον όχι στην έλλειψη. 

Δεύτερον, η υστερική κάνει τον άνδρα, δηλαδή ταυτίζεται με τον άνδρα, και τον στηρίζει, στηρίζει την επιθυμία του, παραμένοντας στην αριστερή πλευρά, δηλαδή στο φαλλικό καθεστώς πρώτον και δεύτερον το ερώτημα, τί θα πει γυναίκα, είναι αυτό που την ορίζει και που εν τέλει ενσαρκώνει. Ενδιαφέρεται για την θηλυκότητα, θέλει να μάθει για αυτήν και είναι η παραγωγή της γνώσης αυτό στο οποίο στοχεύει. Η Ντόρα θέλει να μάθει για το τί είναι η γυναίκα και όχι να είναι γυναίκα. 

Από την άλλη, η γυναίκα με την μπάρα στο άρθρο, που ταλαντεύεται ανάμεσα στην άλλη απόλαυση και το φαλλικό σημαίνον δεν είναι η παραγωγή μιας γνώσης αυτό με το οποίο ταυτίζεται εφόσον η Άλλη απόλαυση που την ορίζει δε συνδέεται με κάποιο σημαίνον, είναι μια απόλαυση σωματικού τύπου. Σωματικού τύπου θα πει πως η απόλαυση του σώματος μένει εκτός του Άλλου, δεν συμβολοποιείται δεν παραπέμπει σε ένα σημαίνον. Δεν εξυπηρετεί στην παραγωγή μιας γνώσης. Ανήκει στην Ετερότητα του Άλλου, που δεν υπάρχει.  

Η θεωρητική κατεύθυνση της άλλης απόλαυσης ανοίγει σε μια εντελώς διαφορετική πορεία  την προοπτική αυτού που νωρίτερα θα καθιστούσε τον γυναικείο μαζοχισμό ως μια ικανοποίηση από τον πόνο. Ο Ερίκ Λοράν σημειώνει πως αν οι γυναίκες συναινούν σε υποκειμενικές θέσεις όπου ο πόνος και ο εξευτελισμός είναι συνδεδεμένα, αυτό συμβαίνει διότι δεν υπάρχει το όριο, το εμπόδιο να τοποθετείται από την απειλή ευνουχισμού. Για αυτό το λόγο, μπορούν να πάνε πιο πέρα από τους άνδρες στα μονοπάτια της αφιέρωσης στην αγάπη, και γι’ αυτό ο Λακάν, συνεχίζει, προτιμάει τον όρο όλεθρο από το μαζοχισμό που ένας άνδρας μπορεί να αποτελεί για μια γυναίκα. 

Επομένως ο γυναικείος μαζοχισμός είναι μια επίφαση, ενώ το μυστικό, μας λέει ο Μιλέρ, του γυναικείου μαζοχισμού είναι η ερωτομανία.  Το όριο απουσιάζει σε αυτό το αίτημα για αγάπη απέναντι σε αυτόν τον ελλιπή Άλλο, από τον οποίο το μήνυμα επιστρέφει ως λεηλασία. Για να καταλήξει ο Μιλέρ, πως δεν είναι τόσο ότι αυτός την χτυπάει που μετράει αλλά ότι εκείνη είναι το αντικείμενο του. Η θέση του αντικείμενου σημαδεύεται από μια έλλειψη ορίου, δηλαδή η ενόρμηση θανάτου είναι σε πρώτο πλάνο.     

Συνοψίζοντας θα λέγαμε πως μια ανάλυση συνιστά μια δυνατότητα για τη μη όλη γυναίκα που θα τη στηρίξει να διαλεκτικοποιήσει ως ένα βαθμό αυτό το αδύνατο να ειπωθεί. Είναι μέσω του λόγου και της μεταβίβασης αγάπης που το ομιλόν θα εγκαταστήσει με τα φαλλικού τύπου μέσα που διαθέτει τον  τρόπο απόλαυσης και επιθυμίας, τον τρόπο να είναι εντός του Άλλου αξιοπρεπώς από τη μια και από την άλλη ο Άλλος ως διαγεγραμμένος να μη συνιστά τον όλεθρό της.  Μια ανάλυση που πλησιάζει το τέλος της θηλυκοποιεί το ομιλόν δηλαδή σπρώχνει, και αυτή είναι η αξία μιας ανάλυσης, τον αναλυόμενο να περιχαρακώσει, να ορίσει αυτό το σημαίνον της έλλειψης του Άλλου.