«Οικογενειακή Γιορτή / Festen»  ταινία του Τόμας Βίντενμπεργκ (1998)

Στέλλα Στελετάρη

Ο Τόμας Βίντερμπεργκ σε συνέντευξή του για την επιλογή του θέματος της συγκεκριμένης ταινίας του που θίγει τα ζητήματα της σεξουαλικής κακοποίησης, της αιμομιξίας και της παιδοφιλίας, απάντησε ότι πρόκειται για μια ιστορία που άκουσε κάνοντας ραδιόφωνο. Όσον αφορά στο κατά πόσο είναι ένα θέμα που συζητιέται ή όχι, αναγνώρισε ότι είναι ό,τι χειρότερο και κανείς δεν θέλει να μιλά για αυτό, αλλά ταυτόχρονα ένα στα δέκα παιδιά της χώρας του κακοποιείται.

 Το θέμα της απαγόρευσης της αιμομιξίας, σύμφωνα με το βιβλίο του Φρόυντ Τοτέμ και ταμπού, είναι καταρχήν κοινωνικό. Ο Φρόυντ αναφέρει πρωτόγονους λαούς της Αυστραλίας, οι οποίοι «όσον αφορά την αιμομιξία, έχουν τους πιο αυστηρούς κανόνες. Φαίνεται ότι πάνω σε αυτή τη δομή στηρίζεται ή συνδέεται η όλη τους κοινωνική οργάνωση». Ο Φρόυντ προήγαγε μία βασική ψυχαναλυτική έννοια, την έννοια του οιδιπόδειου συμπλέγματος στο ασυνείδητο του ανθρώπου, προερχόμενη από τον μύθο του Οιδίποδα και την αιμομικτική σχέση με την μητέρα του.

Ο Λακάν, με τον όρο Το Όνομα του Πατρός, εισήγαγε την πατρική λειτουργία, ως φορέα της επιθυμίας και ρυθμιστή της απόλαυσης της μητέρας. Λειτουργεί ως νόμος που απαγορεύει την αιμομιξία, αλλά παράλληλα επιτρέπει στο παιδί να βρει το δρόμο της δικής του επιθυμίας και απόλαυσης, εκτός του γονεϊκού ζεύγους.

Στο φιλμ, όπως και σε κάθε τέτοιου είδους πράξη, καταστρατηγείται η τάξη των πραγμάτων, εφόσον βλέπουμε έναν πατέρα της απόλαυσης. Ο πατέρας απολαμβάνει τα παιδιά του. Ο πατέρας, φαίνεται να έχει μεγάλη επιρροή και εξουσία στην οικογένεια. Τα παιδιά του τον φοβούνται ακόμα.

Είναι ενδιαφέρον ότι μπροστά σε ένα τέτοιο κοινό τραυματικό και βίαιο πραγματικό, παρατηρούμε τη θέση του υποκειμένου απέναντι στα πράγματα. Δηλαδή, το ίδιο συμβάν, τα δύο αδέρφια το χειρίστηκαν ανάλογα με την υποκειμενικότητά τους.

Για την αυτόχειρα αδερφή δεν έχουμε πληροφορίες πέραν της αυτοχειρίας της και της μελαγχολίας της προ αυτής. Η ίδια η μη αναστρέψιμη αυτή πράξη της, το πέρασμα στην πράξη, πέραν κάθε διαλεκτικής, την θέτει εκτός λόγου, μη δυνάμενη να δώσει κάποιο νόημα, να απαντήσει συμβολικά στο πραγματικό που την κατατρύχει – σύμφωνα με το σημείωμα που άφησε.

Ο σκηνοθέτης, για να κρατήσει τη συνοχή χώρου και χρόνου, με βάση τις αρχές του δόγματος, παρουσιάζει στιγμές στο παρόν, συνδεδεμένες με πράξεις του παρελθόντος. Παρουσιάζει ενδιαφέρον ο τρόπος που αναπαρίσταται η αυτοκτονία της Λίντα. Πριν τη γιορτή, υπάρχουν παράλληλες πράξεις σε διαφορετικά δωμάτια. Η Πία κάνει μπάνιο και βρίσκεται μες τη μπανιέρα, καλυμμένη με νερό. Για μια στιγμή μοιάζει σα να πνίγεται, καθώς ξαφνικά ορμά έξω από το νερό. Την ίδια στιγμή ο Κρίστιαν κρατά ένα ποτήρι νερό και το κοιτά. Παράλληλα ο Μίκαελ κάνει μπάνιο και γλιστράει από το σαπούνι. Τέλος η Ελένα κι ο ρεσεψιονίστ βρίσκονται στο δωμάτιο που αυτοκτόνησε η Λίντα, η Ελένα βρίσκει το σημείωμα της αδερφής της και ζητά από τον Λαρς να ξαπλώσει στην μπανιέρα. Ενώ συμβαίνει αυτή η μίξη εικόνων, είναι σα να επικοινωνούμε για το πώς ασυνείδητα βιώνουν τα αδέρφια της Λίντα την αυτοκτονία της.

Ο Κρίστιαν, θύμα τότε αλλά και τώρα της βίας, με υπονοούμενες συναισθηματικές δυσκολίες, είναι γεμάτος ενοχές, που εγκατέλειψε την αδερφή του και δεν την υπερασπίστηκε. Προτίμησε τη φυγή, μακριά από την πατρική στέγη και χώρα. Μετακόμισε στο Παρίσι. Στο γεύμα, ο Κρίστιαν σπάει τη σιωπή του και μιλά επιτέλους για τις εφιαλτικές στιγμές που έζησε ως παιδί. Εδώ υπάρχει, θα λέγαμε, μια ομοιότητα με τον αναλυόμενο στην ψυχαναλυτική διαδικασία, ότι αφενός το υποκείμενο  λέει τα πράγματα δυνατά ώστε να προχωρήσει. Δηλαδή αναλαμβάνει την ευθύνη του λόγου του και τοποθετείται. Αφετέρου, η λεκτική έκφραση της οδύνης, είναι σε μεγάλο βαθμό επώδυνη. Δεν αρκεί για να ανακουφίσει το υποκείμενο που μιλάει. 

Από εδώ ακριβώς ξεκινά η διαφορά με την ανάλυση κατά την οποία ό,τι ειπωθεί, λαμβάνεται σοβαρά υπόψη από τον αναλυτή ως η αλήθεια του υποκειμένου, είτε είναι πραγματικό γεγονός, είτε κατασκευή και μάλιστα σε ένα πλαίσιο ασφαλές. Αντίθετα, ο Κρίστιαν υφίσταται για άλλη μια φορά τη βία, τη δυσπιστία από τους δικούς του ανθρώπους, την οικογένεια και τους συγγενείς. Ο λόγος του άλλου, η αλήθεια του διχάζει, μας διχάζει. Αρχικά οι συγγενείς, αλλά και οι θεατές τον ακούμε με επιφύλαξη, δεν είμαστε σίγουροι για την ορθότητα των όσων λέει.

Η αποκάλυψη του Κρίστιαν ταυτόχρονα θεραπεύει και αναστατώνει. Οι επίμονες προσπάθειες του για να ακουστεί και να γίνει αποδεκτή η ιστορία του, χρησιμεύουν ως καταλύτης για να διαλυθεί το υπάρχον δυσλειτουργικό σύστημα. Επιμένοντας στην αλήθεια, αντί να αποκόψει τους δεσμούς με την οικογένεια για πάντα ή να συγκατατεθεί στην παρωδία της οικογενειακής σταθερότητας, οι πράξεις του παρέχουν τα θεμέλια για ένα νέο, οικογενειακό σύστημα.

Εντέλει, η φανέρωση του γράμματος της νεκρής αδελφής ως φορέα γνώσης, όπως μας λέει ο Λακάν στο σεμινάριο του για το κλεμμένο γράμμα που είναι βασισμένο στο διήγημα του Πόε, αποτελεί την υλικότητα του σημαίνοντος, δηλαδή του λόγου του Κρίστιαν. Το γράμμα ήταν εκεί και μόνο κάποιος που ήξερε μπορούσε να το βρει. Με την εμφάνισή του από την Ελένα, κανείς δεν μπορούσε να αμφισβητήσει τα λεγόμενά του. Βλέπουμε την ισχύ της σημασίας του γραπτού στην ώθηση που δίνεται στην πλοκή, ως από μηχανής θεού. Η μέχρι τότε παθητική στάση των κοντινών συγγενών αλλάζει. Δεν αφήνει χώρο για υπονοούμενα και διαψεύσεις, αφού είναι το τελευταίο μήνυμα της χαμένης αδερφής.

Η δημοσιογράφος αδερφή αρχικά αποκρύπτει στοιχεία και διαψεύδει, μέχρι ενός σημείου, τα λόγια του αδερφού της. Έθετε το γράμμα αρχικά εκτός θέας και είχαμε την επανάληψη της βίας στο πρόσωπο του Κρίστιαν, ενώ εκείνη γνωρίζει την αλήθεια και δεν την εμφανίζει-όπως έκανε στο παρελθόν μια άλλη γυναίκα, η μητέρα. 

Η μητέρα γνωρίζει για το έγκλημα που συντελείται από την πρώτη στιγμή, καθώς το είδε να διαπράττεται. Υπάρχει το βλέμμα της, στη σκηνή που ο πατέρας κακοποιεί τα παιδιά τους. Με τη σιωπή της έγινε ηθική αυτουργός. Επέλεξε να μην τα προστατεύσει αλλά να παραμείνει στο πλάι του συζύγου διαφυλάσσοντας το μυστικό της οικογένειας. Δεν μπόρεσε να αποκαλύψει το έγκλημα και να επιβληθεί ο νόμος. Αντίθετα, συμπλέει με την πατρική διαστροφή, αρνούμενη την αλήθεια.

Ο μικρός αδερφός, βίαιος και αποστροφικός, εκδηλώνει συντηρητικές τάσεις, ρατσιστικές. Εκπροσωπεί το ξενοφοβικό κομμάτι της οικογένειας, που αντιδρά με βία γενικά και ειδικά προς άτομα διαφορετικής εθνότητας. 

Οι καλεσμένοι δυσπιστούν με όσα ακούνε. Συνεχίζουν ως το τέλος της γιορτής ατάραχοι. Η Οικογενειακή Γιορτή είναι ένα συγκινητικό δράμα που δείχνει πόσο σκληρό μπορεί να είναι το ‘καβούκι’ της αλήθειας στην περίπτωση που αυτή δεν είναι επιθυμητή. Το εντυπωσιακό στην ιστορία είναι όχι τόσο η κακοποίηση των παιδιών από τον πατέρα χρόνια πριν, αλλά πολύ περισσότερο η έλλειψη αντίδρασης των καλεσμένων στις αποκαλύψεις του Κρίστιαν. Τους καλεσμένους υποδύονται, ως επί το πλείστον κομπάρσοι που δεν γνωρίζουν εκ των προτέρων το σενάριο της ταινίας και οι αντιδράσεις τους ή καλύτερα η έλλειψη αυτών, προσδίδουν μια τρομακτική διάσταση αληθοφάνειας και αξιοπιστίας στη σκηνή , τόσο ως δραματουργικό σημείο αναφοράς όσο και ως μια σπουδή στην ανθρώπινη φύση. Ο σκηνοθέτης ήθελε να υπάρξουν αυτοσχέδιες αντιδράσεις και το πέτυχε. Δεν υπήρξε καμία!

Θίγεται, νομίζω, με αυτόν τον τρόπο η κοινωνική βία με τη μορφή της απάθειας και της αδιαφορίας. Είναι κι αυτός ένας τρόπος να διαιωνίζεται η διαφθορά. Είναι σημάδι των καιρών ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν αντιδρά μπροστά σε μείζονα κοινωνικά ζητήματα. Νομίζω ότι η ταινία, με αφετηρία την αιμομιξία/παιδοφιλία, δηλαδή μια πράξη αδιαμφισβήτητης εγκληματικότητας, πηγαίνει πιο πέρα, προς κάθε μορφής βία. Τον ρατσισμό, την κοινωνική απάθεια, την αποσιώπηση. Η αλήθεια να μένει κρυμμένη. Πρόκειται για τη βία που παρατηρούμε και στην χώρα μας, δεν αποτελούμε εξαίρεση.

Επίσης, αυτό που σχολιάζεται στην ταινία είναι το κομμάτιασμα της ίδιας της έννοιας της γιορτής. Η γιορτή είναι κάτι ιερό, ένα είδος ειρηνικής όασης μέσα στην καθημερινότητα, που δίνει στον άνθρωπο ενέργεια και επιβεβαιώνει τη ζωή. Οι προσδοκίες κι οι προετοιμασίες της γιορτής αποτελούν μια αναβίωση προηγούμενων γιορτών, χαμένων στη μνήμη, κάνοντάς μας να ξεχνάμε το χώρο και το χρόνο. Η γιορτή εστιάζει στο γεγονός ότι υπάρχει λόγος για να γιορτάσεις. Πρόκειται για τον συμβολικό εορτασμό ενός γεγονότος, κατά τον οποίο τα ωραία ρούχα, η διακόσμηση και η προετοιμασία των φαγητών αποτελούν τα φτιασίδια, τα προσποιητά.

Στην ταινία, αυτό το παιχνίδι μεταξύ φόρμας και περιεχομένου ζωντανεύει με την παρουσία του Κρίστιαν και την αποκάλυψή του, η οποία θα διαλύσει τη γιορτή. Ο Κρίστιαν πετυχαίνει να αποκαλύψει την σύνθλιψη του παιδιού από τον πατέρα. Καταστρέφει το ειδυλλιακό κλίμα της οικογένειας και αποκαλύπτει τη γιορτή σαν μια φόρμα που έρχεται σε αντίθεση με το περιεχόμενό της. Δηλαδή αποσυνδέει τη γιορτή από τον ιερό χαρακτήρα της ξεγυμνώνοντας τα ανθρώπινα πάθη και τα εγκλήματα που προκαλούν.