ΛΙΣΤΑ TEYXΩΝ

08/09/2020 Τεύχος 1

 

Ruf's, das Schibboleth, hinaus
in die Fremde der Heimat:
Februar. No pasarán.

Φώναξέ το, το Schibboleth, δυνατά
Μέσα στην ξενιτιά της πατρίδας:
Φεβρουάριος. Δεν θα περάσουν.

Paul Celan, Schibboleth
από τη Συλλογή Schwelle zu Schwelle Από κατώφλι σε κατώφλι (1955)

Για τον ποιητή, Schibboleth[1] είναι το σύνθημα, η λέξη, ο κώδικας που μεταφέρει η φωνή σε μια ξένη πατρίδα. Ο ποιητής υποφέρει καθώς δεν ταυτίζεται με τη σημαία μπροστά στην οποία τον σύρουν. Και αναζητάει τη φωνή που θα του δώσει ταυτότητα. Από «τη δίδυμη αυγή» των εξεγερμένων της Βιέννης και της Μαδρίτης, ταξιδεύει στο τέλος του ποιήματος μέχρι τις φωνές των σκοτωμένων που χάθηκαν στη μακρινή Εστρεμαδούρα.

Το shibboleth προσφέρει στον Celan το πολιτικό πεδίο όπου θα κινηθεί ποιητικά. Στις σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες η λέξη έφτασε να σημαίνει το σημάδι που δύσκολα σβήνεται. Συνιστά διακριτικό γνώρισμα, χαρακτηριστικό μιας κοινότητας θεσπίζοντας παράλληλα και επιβεβαιώνοντας τα όριά της. Το σημασιακό της πεδίο έχει διευρυνθεί ώστε να μην αποτελεί αποκλειστικά μια διάκριση δια της βίας όπως γίνεται στη Βίβλο. Πράγματι, ανατρέχοντας στο Βιβλίο των Κριτών της Παλαιάς Διαθήκης διαβάζουμε για την καταγωγή του shibboleth. Οι Γαλααδίτες που είχαν νικήσει τους Εφραϊμίτες έπιασαν τα περάσματα του Ιορδάνη για να μην μπορούν οι τελευταίοι να γυρίσουν πίσω. Κάθε φορά που ένας από τους καταδιωγμένους Εφραϊμίτες ζητούσε να περάσει, οι Γαλααδίτες τον ρωτούσαν: «Μήπως είσαι Εφραϊμίτης;» Και αν εκείνος απαντούσε «όχι», τον έβαζαν να προφέρει τη λέξη shibboleth (αποδοθέν στα ελληνικά και ως σχιββωλέθ). Οι Εφραϊμίτες αδυνατούσαν να προφέρουν ως οπίσθιο γλωσσοφατνιακό τον φθόγγο sh με αποτέλεσμα να προκύπτει η λέξη sibboléth (σιββωλέθ). Τότε τον έπιαναν και τον σκότωναν. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, στα περάσματα του Ιορδάνη, σκοτώθηκαν τότε σαράντα δύο χιλιάδες Εφραϊμίτες.

Ο Φρόυντ δεν περιμένει τον ψυχαναλυτή στην κοίτη του Ιορδάνη αλλά στις όχθες του ονείρου. Το φροϋδικό schibboleth που θα διακρίνει τους αληθινούς ψυχαναλυτές από εκείνους που εμφανίζονται ως τέτοιοι είναι η προσχώρηση στη δική του θεωρία του ονείρου. Εκεί ο Φρόυντ είναι αμετακίνητος. Εξετάζοντας λοιπόν εκ νέου τη θεωρία του ονείρου το 1932 καλεί τον ψυχαναλυτή να την εφαρμόσει ώστε να κατανοήσει αυτό που είναι το ασυνείδητο. Το όνειρο εργάζεται για την εκπλήρωση μιας επιθυμίας. Ικανοποιεί και προστατεύει τον ύπνο. Αποτελεί ωστόσο το προνομιακό πεδίο όπου αναδεικνύεται το ενορμητικό θεμέλιο της επιθυμίας που ενδέχεται να οδηγήσει σε αποτυχία της λειτουργίας του. Έτσι ο Φρόυντ το 1932 δεν διστάζει να συνδέσει την επιθυμία με το τραύμα και το άγχος.

Η αφύπνιση επισημαίνει την εμφάνιση του λακανικού πραγματικού. Αυτός είναι ο προσανατολισμός της λακανικής κλινικής. Η λακανική κλινική αναζητάει το τραύμα που προκύπτει από τη σωματική επίπτωση της γλώσσας. Πρόκειται για το shibbolethτου λακανικού προσανατολισμού. Ας μη διστάσουμε να εμπνευστούμε από τον ποιητή που με στήριγμα το γεγονός ότι το φώνημα σημαδεύει με τρόπο ανεξίτηλο και διακριτό το σώμα όπως αναφέρεται στο συγκεκριμένο χωρίο της Βίβλου, μας συγκινεί αναδεικνύοντας τη δύναμη της φωνής. Η ένταση του ποιήματος και η συγκίνηση που μας προκαλεί έχει να κάνει με την ενορμητική επένδυση σε αυτό το πλέον προσφιλές ανοίκειο που διακινεί η φωνή.

Νασία Λινάρδου

 


 

[1] Αυτή είναι η ορθογραφία της λέξης σε γερμανικά κείμενα και την διατηρώ ως τέτοια.