08/09/2020 Θεόδωρος Βαλαμουτόπουλος 358

Εύκολος στόχος ή μάντισσα;[1]

Παρατηρήσεις για το βλέμμα την εποχή του κορωνοϊού

«Το σημείο της επιθυμίας και το σημείο του άγχους συμπίπτουν εδώ», στο οπτικό πεδίο, σύμφωνα με τον Λακάν[2] Πώς εφαρμόζεται αυτό σε έναν κόσμο ξαφνικά άδειο από ομοίους, όπου τόποι που ήταν κάποτε γεμάτοι με το αντικείμενο βλέμμα βρίσκονται ξαφνικά να είναι άδειοι;

Ζω και εργάζομαι στο κέντρο μιας ελληνικής μεγαλούπολης και το γραφείο μου περιτριγυρίζεται από καφέ που σφύζουν από κόσμο σε όλη τη διάρκεια της ημέρας. Ερχόμενος λοιπόν κάποιος να με δει στο γραφείο μου δεν μπορεί συνήθως να αποφύγει την αίσθηση ότι τον κοιτάζουν. Στην πραγματικότητα, πολλοί από τους θαμώνες αυτών των δημοφιλών και πολυσύχναστων καφέ πηγαίνουν εκεί γιατί θέλουν να τους δουν. Αναζητούν το αντικείμενο βλέμμα. Διαχειρίζονται την εικόνα τους επιδεικνύοντας ένα ιδανικό σε συμφωνία με τις επιταγές του Άλλου.

Όμως ο Άλλος σε όλη τη διάρκεια της καραντίνας επέβαλε την αποχή από το πεδίο του βλέμματος. Διαφημίσεις του μηνύματος ΜΕΝΟΥΜΕ ΣΠΙΤΙ όπως και συνεντεύξεις τηλεοπτικών και άλλων αστέρων από τα σπίτια τους, όλα μέρος μιας καμπάνιας που κρίθηκε αναγκαία για την προστασία της δημόσιας υγείας, σε όλη αυτή την περίοδο ήταν συνώνυμες με την απαίτηση για "εξαφάνιση" του υποκειμένου από τους δρόμους και τις πλατείες. Όλοι οι δημόσιοι χώροι και τα καταστήματα έκλεισαν. Και οι πολίτες, οικειοθελώς, αγκάλιασαν τα μέτρα ακόμα και πριν από την απαγόρευση κυκλοφορίας, μετά από μια αναγκαία καθυστέρηση. Η εν λόγω καθυστέρηση ήταν μια αντίσταση που πρόβαλε η απόλαυση. Οι αυστηρές οδηγίες συνοδεύτηκαν αρχικά από έναν "ζήλο ζωτικότητας"[3] καθώς οι Έλληνες πολίτες βγήκαν να απολαύσουν τον ήλιο το Σαββατοκύριακο που προηγήθηκε της καραντίνας αψηφώντας το όριο του συγκεντρωμένου πλήθους και τις συστάσεις των υγειονομικών αρχών. Καθώς το πραγματικό της πανδημίας αποκωδικοποιούνταν από συμβολικό της στατιστικής επιδημιολογίας, ο αριθμός των ανθρώπων που κυκλοφορούσαν στο δρόμο μειωνόταν την ώρα που ο αριθμός των κρουσμάτων έβαινε αυξανόμενος.

Περιορισμένες μετακινήσεις ήταν ωστόσο απαραίτητες για τους περισσότερους και η εμφάνιση, όσο και αν ήταν μικρής διάρκειας, έχει τα δικά της αξεσουάρ. Οι μάσκες και τα γάντια εξαφανίστηκαν από τα φαρμακεία καθώς ο αριθμός τους εκτοξεύτηκε στους δρόμους, στα σουπερμάρκετ. Οι περισσότεροι γιατροί, επιδημιολόγοι και παθολόγοι, εξηγούσαν κατ’ επίταση στην αρχή της πανδημίας πως, με εξαίρεση το υγειονομικό προσωπικό, η χρήση τους δεν πρόσφερε ιδιαίτερη προστασία. Εκτός αν νοσούσες. Αυτό όμως που προκαλεί το ενδιαφέρον είναι πως οι άνθρωποι κρεμάστηκαν πάνω σε αυτά. Σε μια πρωινή εκπομπή, το ζευγάρι των παρουσιαστών φορούσαν γάντια παρά την απαξίωση της χρήσης τους από μια καθηγήτρια πνευμονολογίας. Παρά τις ήρεμες διαβεβαιώσεις της εκείνοι δίσταζαν επίμονα να τα βγάλουν. Ο Άλλος του λόγου της επιστήμης δεν φαινόταν αρκετά ισχυρός απέναντι στον κακόβουλο COVID19, τον "κινεζικό ιό". Η τρύπα του πραγματικού είναι εύκολο να καταληφθεί από έναν απεριόριστα καταστροφικό Άλλο.

Οι περίπολοι της αστυνομίας έδιναν τη διαταγή στους πολίτες να μείνουν σπίτι, να μείνουν αθέατοι, να μην φαίνονται. Και οι άνθρωποι οικειοθελώς κλείνονταν στα σπίτια τους αποφεύγοντας τον πλησίον. Όμως η ¨εκμηδένιση" του βλέμματος αφήνει την επιθυμία όχι χωρίς αντικείμενο. Αυτή τη φορά το αντικείμενο "καλείται από το άγχος”[4] Μένουν σπίτι για να αποφύγουν το διαρκές βλέμμα που μοιάζει πανταχού παρόν ως αόρατο βλέμμα.

Το θηλυκό αλογάκι της Παναγιάς πολλές φορές μετά τη γονιμοποίηση του από το αρσενικό το καταβροχθίζει. Οπότε μπροστά στο βλέμμα του θηλυκού, το τελευταίο είναι πλήρως ανήμπορο να προκαταλάβει την έκβαση. Αυτό το παράδειγμα χρησιμοποιεί ο Λακάν για να δείξει τη σχέση του άγχους με την άγνοια του υποκειμένου τι αντικείμενο α είναι για την επιθυμία του Άλλου.[5]

Σε κάθε τυχαία συνάντηση το υποκείμενο μπαίνει στο στόχαστρο αυτού του βλέμματος και το διακύβευμα καθίσταται αναπόδραστο. Γίνεται άραγε έτσι εύκολος στόχος[6] βορά στον εισβολέα ή γίνεται άλλως το θηλυκό αλογάκι της Παναγιάς, η προσευχόμενη μάντισσα[7] και συνεπώς φορέας ολέθρου για τον οικείο;

 

[1] Το παρόν κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά, κατά τη διάρκεια της καραντίνας για τον κορωνοϊό, στο Lacanian Review Online στις 3 Απριλίου 2020 με τίτλο: “Sitting Ducks or Praying Mantises”, COVID-19/2020 #35. Μεταφράζω στα ελληνικά σαν εύκολο στόχο την αγγλική λαϊκή έκφραση sitting duck. Η μάντισσα, Praying Mantis, είναι ο προσευχόμενος μάντης άλλως το αλογάκι της Παναγιάς.

[2] Jacques Lacan, “Anxiety. Book X” , Polity p 242

[3] Jacques Lacan, “The Ethics of Psychoanalysis. Book VII”, Routledge, p. 293

[4] Jacques Lacan, “Anxiety. Book X” , Polity p242

[5] Jacques Lacan, “Anxiety. Book X” , Polity p325

[6] ο.π.

[7] ο.π.

ΣΧΕΤΙΚΉ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΊΑ (TAGS)
ψυχανάλυση 1 κορονοϊός 1 βλέμμα 1