Γιάννης Γραμματόπουλος: Ο Άνθρωπος Θεός και η δυσφορία στον πολιτισμό του 21ου αιώνα

Στο 3ο κεφάλαιο του κειμένου αναφοράς της φετινής χρονιάς, «Η δυσφορία στον πολιτισμό», ο Φρόυντ σημειώνει πως ο άνθρωπος «είχε από παλιά σχηματίσει μια ιδανική παράσταση παντοδυναμίας και παντογνωσίας μέσα του, την οποία ενσωμάτωνε στους θεούς του. Σε αυτούς απέδιδε τα πάντα. […] Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι αυτοί οι θεοί αποτελούσαν πολιτισμικά ιδανικά. Τώρα έχει φθάσει ο ίδιος πολύ κοντά στο επίτευγμα αυτού του ιδανικού, έχει γίνει και ο ίδιος σχεδόν θεός. […] Ο άνθρωπος είναι κατά κάποιον τρόπο ένας θεός με τεχνητά μέλη, ιδιαίτερα μεγαλειώδης όταν χρησιμοποιεί όλα τα βοηθητικά του όργανα, τα οποία όμως δεν του είναι σύμφυτα και κάποιες φορές του φέρνουν πολλές δυσκολίες. Έχει πάντως ένα δίκιο να ελπίζει ότι αυτή η εξέλιξη δε θα τερματιστεί το έτος 1930 μ.Χ. Το απώτερο μέλλον θα φέρει μαζί του καινούργια, ίσως αδιανόητα μεγάλη πρόοδο σε αυτό το πεδίο του πολιτισμού, θα αυξήσει ακόμη πιο πολύ την ομοιότητά του με το θεό.»[1]

Σχεδόν έναν αιώνα μετά, ο άνθρωπος μοιάζει να βρίσκεται εγγύτερα από ποτέ στο να γίνει θεός. Σύμφωνα με το Yuval Noah Harari, βρισκόμαστε καθ’ οδόν από το Homo Sapiens στο Homo Deus[2]. Τη «νέα ατζέντα» αυτού του ανθρώπου που οδεύει προς τη θεοποίηση συγκροτούν η αθανασία, η θεϊκότητα και η ευτυχία[3].

Η παραπάνω αναφορά του Φρόυντ κατέληγε, ωστόσο, και σε μια άλλη επισήμανση που μοιάζει εξίσου επίκαιρη: «Για τα ενδιαφέροντα της έρευνάς μας δεν πρέπει όμως να ξεχάσουμε ότι ο σημερινός άνθρωπος δεν αισθάνεται ευτυχισμένος μέσα σε αυτήν την ομοιότητά του με θεό»[4].

Όντως, παρά τις δυνατότητες που παρέχουν στο σύγχρονο άνθρωπο ο πολιτισμός και τα επιτεύγματά του, όπως η επιστήμη και η τεχνολογία, φαίνεται πως η δυσφορία δεν εκλείπει και η ευτυχία, που έχει αναχθεί από ιδανικό σε δικαίωμα, καθίσταται η ίδια πηγή δυσφορίας.

Μελετώντας κεφάλαια από το πρώτο μέρος του κειμένου του Φρόυντ, φαινόμενα από το σύγχρονο πολιτισμό, την κοινωνία και παραδείγματα από την κλινική, θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε τις υποκειμενικές επιπτώσεις της κατάρρευσης των πολιτισμικών ιδανικών και της «νέας ατζέντας της ανθρωπότητας».

Δευτέρα 30.01.23 | 06.02.23 / Ώρα: 21:00

[1] S. Freud, 1930, Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας, Αθήνα, Νίκας, 2011, σ. 45

[2] Yuval Noah Harari, 2016, Homo Deus, Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος, Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2017

[3] Harari, στο ίδιο, σ. 30

[4] Freud, στο ίδιο