Διαβάζοντας τον καλλιτέχνη

Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Το κείμενο εκφωνήθηκε στην παρουσίαση του βιβλίου του Γιάννη Γραμματόπουλου “Εις τας Αθήνας εφάνη παράξενος τύπος” που διοργανώθηκε στο βιβλιοπωλείο Literature House σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Εκκρεμές στις 11 Νοεμβρίου 2022.

Η μελέτη που μας παρουσιάζει ο Γιάννης Γραμματόπουλος είναι υποδειγματική.

Είναι υποδειγματική από διάφορες απόψεις:

Με τη θεωρητική της αυστηρότητα.

Με την κλινική του φινέτσα.

Και από τη μεγάλη χαρά της γραφής του.  Πράγματι, διαβάζει κανείς το βιβλίο με τη μία, παρασυρμένος από αυτό το απλό, καθαρό, ακριβές, χωρίς σικέ και πάντοτε εξαίσιο ύφος. Πρόκειται για ένα έργο που τιμά την ελληνική γλώσσα εντός της ψυχανάλυσης. Δεν υπάρχει ξύλινη γλώσσα εδώ. Πρόκειται για ένα ζωντανό έργο, που σφύζει από πνεύμα και λάμπει από την ακρίβεια του λόγου, που επιλέγεται πάντα με κομψότητα. Μερσί, φίλτατε Γιάννη Γραμματόπουλε.

Η θεωρητική αυστηρότητα της προσέγγισης δεν παραλείπεται. Ως κλινική μελέτη, επιδιώκει να αποκρυπτογραφήσει το υποκείμενο Γεώργιο Βιζυηνό, την υποκειμενική του στάση στην ύπαρξη, δηλαδή τη θέση του ως υποκειμένου που επιθυμεί και ως υποκειμένου της απόλαυσης. Βασίζεται στο λακανικό τρίπτυχο Συμβολικό, Φαντασιακό, Πραγματικό: S, I, R. Αυτά είναι για τον Λακάν, όπως γνωρίζουμε, τα συστατικά της ανθρώπινης υποκειμενικότητας, αυτού που αποκαλεί ομιλούν υποκείμενο ή ακόμη και ομιλ-όν. Η θέση του υποκειμένου διαβάζεται από τη λογική της ζωής του, τις πράξεις του, τα συμπτώματά του. Στην περίπτωση του Γ. Β., ανθρώπου των γραμμάτων, πρέπει να διαλευκανθεί το καθεστώς της συγγραφής γι’ αυτόν. Ο Γιάννης Γραμματόπουλος θεωρεί ότι η γραφή για τον Β. συνιστά ένα βάθρο, την εφεύρεση και το επίτευγμά του. Είναι άνθρωπος των γραμμάτων, με την ισχυρή έννοια του όρου, επιστήμονας και συγγραφέας, μυθιστοριογράφος και ποιητής συνάμα.

Αλλά αυτή η λύση που κατάφερε να αναπτύξει δεν ήρθε από το πουθενά. Έχει τις ρίζες της σε μια ιστορία που δεν είναι άλλη από την ερμηνεία που έδωσε το υποκείμενο στις συνθήκες της ζωής που το σημάδεψαν. Από την άποψη αυτή, μπορούν να σημειωθούν δύο κρίσιμα στοιχεία: το παιδί και το όνομα :

  • το παιδί ή τη σχέση του υποκειμένου με τη μητέρα

  • το όνομα ή η σχέση του με τη γονική επιθυμία

Αυτό είναι το θέμα των δύο πρώτων κεφαλαίων του βιβλίου. Θα ήθελα απλώς να αναδείξω λίγα από αυτά που μπορεί κανείς να διαβάσει στο έργο και το οποίο ο Γιάννης Γραμματόπουλος δεν παραλείπει να γράψει έξοχα. Φυσικά, παραλείπω πολλά εξίσου σημαντικά σημεία που ο ψυχαναλυτής αναπτύσσει στη μελέτη του. Ο αναγνώστης θα έχει την ευχαρίστηση να τις ανακαλύψει ο ίδιος. Θα επωφεληθεί από τη μελέτη, είναι σίγουρο.

Ο θάνατος του παιδιού – βλ. Γ. Γραμματόπουλος, σ. 32-38.

1/ η αμαρτία της μητέρας: η μητρική αγάπη

Ο Henri Tonnet -πρώην καθηγητής νεοελληνικών στο INALCO στο Παρίσι και ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης- αναρωτιέται για “τη θέση της αμαρτίας – που δεν είναι πολύ σαφής”- στη σχέση δεισιδαιμονίας/θρησκείας που αναφέρεται στο διήγημα. Πρβλ. “La littérature grecque moderne” (2022), σελ. 199. Όμως το θέμα είναι σαφές: η αμαρτία εδώ είναι η μητρική αγάπη. Αυτή η αγάπη είναι ισχυρότερη από τον φόβο της αμαρτίας που την κάνει να συνάψει συμφωνία με τη δεισιδαιμονία και να απομακρυνθεί από την Εκκλησία και τον Θεό. Η αμαρτία εδώ είναι η απιστία προς τον Θεό (προς τον Παντοδύναμο Θεό Πατέρα, θα μπορούσε να μπει κανείς).

[“Η κατάστασις της ασθενούς εδεινούτο. Η μητρική στοργή ενίκησε τον φόβον της αμαρτίας. Η θρησκεία έπρεπε να συμβιβασθεί με την δεισιδαιμονίαν. Σελ. 12].

2/ η αμαρτία της μητέρας: η απόλαυση της γυναίκας

Μεθυσμένη, μετά από ένα γλεντοκόπι σε γαμήλιο πάρτι με τον άντρα της, αποκοιμιέται ενώ θηλάζει το μωρό της και το πνίγει συνθλίβοντάς το.

Η αμαρτία εδώ είναι η ύβρις της γυναίκας που γλέντησε ως δεν πάει άλλο, ξέχασε επομένως το καθήκον της ως μητέρας, το οποίο θα έπρεπε να την υποχρεώνει σε μέτρο, αν όχι σε αποχή. Και σκότωσε το παιδί εκ παραδρομής -δηλαδή από επιπολαιότητα. Στην πραγματικότητα, από επιθυμία για τον άντρα της, με τον οποίο γλεντούσε με φρενίτιδα. Αυτός άλλωστε κατηγορούσε τον εαυτό του γι’ αυτό. 

3/ Το αμάρτημα της μητέρας: παραμορφωμένη αγάπη

“Πάρε μου όποιο θέλεις, και άφησε μου το κορίτσι”: Αυτή η πρώτη προσφορά θυσίας είναι τρόπον τινά λογική : ένα παιδί για ένα παιδί. Είναι η τιμωρία για το παιδί που σκότωσε από δικό της λάθος, δική της απόλαυση ως μεθυσμένη σύζυγος γλεντώντας με τον σύζυγό της. Πρόκειται όμως για μια διαστρεβλωμένη αγάπη: μια μητέρα που αγαπά τα παιδιά της αδυνατεί να θυσιάσει το ένα για το άλλο.

4/ το αμάρτημα της μητέρας: η τρελή αγάπη

“Σου έφερα δύο παιδιά μου στα πόδια σου… χάρισέ μου το κορίτσι!”

Εδώ πρόκειται για κάτι εντελώς διαφορετικό: δεν πρόκειται πλέον για αγάπη, πρόκειται για τρέλα. Θέλει με κάθε τρόπο το κορίτσι, ακόμη και αν αυτό σημαίνει το θάνατο των άλλων δύο παιδιών της. Δεν πρόκειται πλέον για το παιδί ως πρόσωπο, αλλά για το παιδί ως αντικείμενο ενός παράλογου πάθους: ένα σκέτο αντικείμενο απόλαυσης, θα λέγαμε στην ειδική μας γλώσσα. Αυτό το αντικείμενο της απόλαυσης είναι εντελώς απανθρωποποιημένο, το παιδί περιορίζεται σε μια καθαρή συνθήκη απόλαυσης, ένα απόλυτο αντικείμενο. Είναι το αντικείμενο της φαντασίωσης που κάνει την εμφάνισή του και υποτάσσει την ίδια τη μητέρα. Λιποθυμάει.

 5/ Το αμάρτημα της μητέρας: το νεκρό παιδί, αντικείμενο της φαντασίωσής της.

Εδώ λειτουργεί η λογική της φαντασίωσης που μας έμαθε να διαβάζουμε ο Λακάν: ο τύπος είναι στην τυπική λογική η αποκλειστική διάζευξη δηλαδή: είτε … είτε.

Είτε έχουμε να κάνουμε με το υποκείμενο του σημαίνοντος (που υποστηρίζεται από το σημαίνον) είτε αναδύεται το αντικείμενο απόλυσης, οπότε το υποκείμενο του σημαίνοντος εξαφανίζεται, ανάγεται στη λειτουργία της απόλαυσης, στη φαντασίωσή που ικανοποιείται. Εν προκειμένω, το αντικείμενο που αναδύεται είναι το παιδί-θάνατος, το παιδί που βρίσκεται στη διαδικασία του θανάτου, το παιδί που έχει χάσει την ανθρώπινη ιδιότητά του για να αναχθεί σε μια καθαρή συνθήκη της ενορμητικής απόλαυσης: αντικείμενο α, μια καθαρή λογική οντότητα της jouissance στη φαντασίωση.

 Αυτή η ευχή θανάτου αναστατώνει τον αφηγητή και τον τρελαίνει. Είναι το αντικείμενο της θανατηφόρας αγάπης της μητέρας του, μιας αγάπης που τον θέλει νεκρό. Η μεγαλύτερη απόλαυσή της είναι το παιδί που μετατρέπεται σε ένα νεκρό φετίχ, ένα φετίχ νοούμενο ως απαραίτητη προϋπόθεση της απόλαυσής της. Ο αφηγητής παραδέχεται ότι τον καταδιώκει ο Θάνατος. Στην πραγματικότητα, είναι ο θάνατος που παραμονεύει από τη γέννηση της αδελφής του, όταν, επειδή δεν ήταν επιθυμητός, παραμερίστηκε, αποκλείστηκε από την αγάπη της μητέρας του. Ένα εγκαταλελειμμένο αντικείμενο,  και δη αντικείμενο χωρίς όνομα.  

Το ανώνυμο παιδί του πατέρα, ο άνθρωπος των γραμμάτων –  βλ. Γ. Γραμματόπουλος, σ. 52-60.

Στην Κύπρο συντελείται η αποφασιστική καμπή. Έχει τις πρώτες του ερωτικές εμπειρίες με γυναίκες, αφήνει το ράσο, στρέφεται οριστικά στη συγγραφή και την επιστήμη. Σύντομα έφυγε για τη Γερμανία για να σπουδάσει ψυχολογία και έγραψε τη διατριβή του στην παιδική ψυχολογία. Στην Κύπρο άλλαξε το όνομά του. Δεν θα ονομάζεται πλέον Μιχαηλίδης αλλά Βιζυηνός.

Δεν είναι πλέον “ο γιος του Μιχαήλ”, αλλά άνθρωπος της πόλης Βιζύη, Βιζυηνός

Εν ολίγοις, ο Γιωργής Μιχαηλίδης είναι το νεκρό παιδί, το παιδί που βρίσκεται στη διαδικασία του θανάτου, μη εγγεγραμμένο στη γονική επιθυμία. Αυτή είναι η θεμελιώδης φαντασιακή στάση του υποκειμένου Μιχαηλίδης-Βιζυηνός. Ο αυτόκλητος Βιζυηνός, έρχεται να βάλει ένα σταματημό σε αυτή την φαντασίωση. Γίνεται άνθρωπος των γραμμάτων, επιστήμονας και λογοτέχνης.

Με αυτόν τον τρόπο αναπληρώνει την ανεπάρκεια της υποκειμενικής του σύστασης. Αυτή, προϋποθέτει, όπως διδάσκει ο Λακάν, «τη σχέση του παιδιού με μια επιθυμία που δεν είναι ανώνυμη». («Σημείωμα για το παιδί», Άλλα γραπτά, σ. 373. Στα ελληνικά: Περιοδικό Τειρεσίας). Η αλλαγή του ονόματος του συγγραφέα το αποδεικνύει, καθώς και ολόκληρο το οικογενειακό του μυθιστόρημα και, επίσης, οι επεξεργασίες και οι μυθοπλασίες του συγγραφέα. Αλλάζει όνομα επειδή το οικογενειακό επώνυμό του ήταν αυτό του νεκρού παιδιού : του νεκρογέννητου. Έτσι αναγεννιέται από τις στάχτες και πετυχαίνει εκεί που η Αννιώ δεν μπόρεσε.

Το ψηφιακό περιοδικό της ΑΚΣΠΑ
ΤΕΥΧΟΣ 1

ΤΕΥΧΟΣ 1

ΤΕΥΧΟΣ 2

ΤΕΥΧΟΣ 2

ΤΕΥΧΟΣ 3

ΤΕΥΧΟΣ 3

ΤΕΥΧΟΣ 4

ΤΕΥΧΟΣ 4