NUMERO 341
Je n’aurais manqué un Séminaire pour rien au monde— PHILIPPE SOLLERS
Nous gagnerons parce que nous n’avons pas d’autre choix — AGNÈS AFLALO www.lacanquotidien.fr
 
Ρεζινάλντ Μπλανσέ
 
ΤΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ
Μαύρη τρύπα στην οθόνη[1]
Οι αστροφυσικοί τις ονομάζουν «μαύρες τρύπες». Στην πραγματικότητα πρόκειται για αντικείμενα. Ορίσθηκαν επίσης ως «μαύρες σφαίρες». Είναι σώματα ιδιαίτερου τύπου. Χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από το γεγονός ότι δεν εκπέμπουν καθόλου φως και δεν επιτρέπουν να διαφύγει από το πεδίο βαρύτητάς τους κανένα σωματίδιο που θα έπεφτε μέσα. Ίσως παρευρεθήκαμε στις 11 του περασμένου Ιουνίου μπροστά στην αναπάντεχη εμφάνιση ενός παρόμοιου αντικειμένου όταν οι οθόνες της ελληνικής δημόσιας ραδιοτηλεόρασης (ΕΡΤ), βρέθηκαν ξαφνικά βυθισμένες στο απόλυτο σκοτάδι. Αυτή ήταν η απόφαση που έλαβε αιφνιδίως η κυβέρνηση, επικαλούμενη την κατεπείγουσα ανάγκη για μεταρρυθμίσεις στο δημόσιο τομέα.
Ο πρωτόγνωρος χαρακτήρας του μέτρου,  η εξωθεσμική διάστασή του και το γεγονός ότι έγινε αντιληπτό ως οιονεί προάγγελος μιας δίνης που απειλούσε να παρασύρει τα πάντα στο πέρασμά της, προκάλεσε κατάπληξη και αναστάτωση. Διότι η μαύρη οθόνη δήλωνε όντως κάτι διαφορετικό από την διακηρυγμένη πρόθεση της κυβέρνησης ν' αρχίσει, με τρόπο αποφασιστικό, τον εξορθολογισμό της δημόσιας  ραδιοτηλεόρασης, μειώνοντας το ενίοτε υπεράριθμο προσωπικό της. Σηματοδοτούσε κατ΄ αρχάς τη συσκότιση που επήλθε από μια πολιτική απόφαση της οποίας οι παράμετροι ήταν ασαφείς. Στην πραγματικότητα, το μέτρο υπερέβαινε την αμιγώς μεταρρυθμιστική λογική που διακήρυσσε η κυβέρνηση και συνέβαλε αποφασιστικά στην υπονόμευσή της. Το απότοκο αυτού του άκρως αντιφατικού εγχειρήματος στο οποίο παγιδεύτηκε η δράση της κυβέρνησης ήταν η αποτυχία.
Επρόκειτο κατ' αρχάς για εγχείρημα αποποίησης. Παρότι έδινε την εντύπωση μιας πράξης επιβολής, η ανταπεργία στην ΕΡΤ ήταν στην πραγματικότητα η πράξη υποταγής μιας εξουσίας που την τελευταία στιγμή δεν βρήκε παρά αυτό το τέχνασμα ώστε να τηρήσει τις δεσμεύσεις της απέναντι στην τρόικα των πιστωτών και δανειοδοτών της όσον αφορά τη συρρίκνωση του δημοσίου. Προκειμένου να δικαιολογηθεί, ο Πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς κατέφυγε σε μια λίαν παράξενη ρητορική. Κατήγγειλε «το αμάρτημα» του οργανισμού: η ΕΡΤ ζούσε μέσα στην αμαρτία. Όφειλε λοιπόν να διορθωθεί. Μα πάνω από όλα έπρεπε να λάβει την απαιτούμενη τιμωρία. Η διακοπή του σήματος ήταν επιβεβλημένη. Αλλά το μαύρο που ερχόταν να συσκοτίσει την οθόνη απέκρυπτε ταυτόχρονα τις αμαρτωλές πρακτικές μιας εξουσίας η οποία δεν έπαψε, εδώ και καιρό, να χρησιμοποιεί τη δημόσια ραδιοτηλεόραση για πελατειακούς σκοπούς, διορίζοντας προσωπικό της αρεσκείας της. Ο άγιος άνθρωπος προσπάθησε να φορέσει διά της βίας το μανδύα της μετάνοιας στην αμαρτωλή ΕΡΤ. Επρόκειτο άραγε για μεταρρυθμιστική στάση;
 
Γιατί, στην πραγματικότητα, αντί για μια πολιτική παρέμβαση που θα ήταν στο ύψος των περιστάσεων, προσφέρθηκε το θέαμα ενός χειρισμού τάχατες τολμηρού, ο οποίος τελικά αποδείχθηκε καθαρά περιστασιακός και απέτυχε παταγωδώς. Ήταν ένα τέχνασμα καιροσκοπικό και αδέξιο. Με πρόσχημα τη μεταρρύθμιση, αποσκοπούσε να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς με τις συντεχνίες που έλεγχαν τον κρατικό ραδιοτηλεοπτικό μηχανισμό και ήταν ένοχες επειδή χρησιμοποιούσαν τα ενημερωτικά μέσα για να λογοκρίνουν την κυβερνητική πολιτική. Απεργίες οι οποίες προκηρύσσονταν την κατάλληλη στιγμή παρεμπόδιζαν την αναμετάδοση γεγονότων που ήταν ευνοϊκά για την κυβέρνηση. Η ανταπεργία στην ΕΡΤ ήταν η απάντηση στο συνδικαλισμό που ασκούσε αντικυβερνητική πολιτική. Ως εφαρμογή αντιποίνων, η κυβερνητική απόφαση θα μπορούσε να φανεί θεμιτή. Αλλά έτσι θα παραγνωρίζαμε το κύριο χαρακτηριστικό της: ήταν παράνομη και μάλιστα αντισυνταγματική. Στην απόφαση της 17ης Ιουνίου, το Συμβούλιο της Επικρατείας την ακύρωσε: η ενημέρωση μέσω των δημοσίων διαύλων δεν επιτρέπεται να διακοπεί με απόφαση της Εκτελεστικής εξουσίας. Η πράξη την οποία ο Πρωθυπουργός θέλησε να παρουσιάσει ως πράξη επιβολής φανερώθηκε ως αυτό που ήταν: μια πράξη αυταρχισμού που παραγνώριζε το συνταγματικό κανόνα. Έπληξε  την ίδια τη δημοκρατία, και μάλιστα με τρόπο διττό: αφενός, ως προς τη διάταξη και τις αρμοδιότητες των θεσμικών οργάνων της και, αφετέρου, ως προς το πνεύμα της. Από αυτή την τελευταία σκοπιά, το ερώτημα του ορισμού και δη της επανίδρυσης της έννοιας της δημόσιας υπηρεσίας, του πεδίου της και των ορίων του σε σχέση με άλλα πεδία, δεν θα τεθεί ποτέ. Η  αμαυρωμένη οθόνη το καθιστά εμφανές.
Αλλά υπάρχουν και χειρότερα. Στους κόλπους μιας κυβέρνησης που βρίσκεται σε  επισφαλή κατάσταση υπάρχει ο πειρασμός του αυταρχισμού που προσπαθεί να μετατραπεί σε κινητήριο δύναμη. Ασφαλώς, ο Πρωθυπουργός υπεραμύνεται της «επιβεβλημένης επιλογής» (βλ. την συνέντευξή του στο Βήμα της 26ης Ιουνίου 2013). Είναι, ισχυρίζεται, οι καταστάσεις που αποφάσισαν. Δεν ήθελε ο ίδιος να βυθίσει την τηλεόραση και το ράδιο στη σιωπή. Κοντολογίς, εάν παραβαίνει τον θεμελιώδη νόμο του κράτους δεν φταίει ο ίδιος αλλά η κατάσταση των πραγμάτων. Αυτή η ρητορική δεν είναι ανώδυνη. Είναι η ρητορική του κράτους εκτάκτου ανάγκης και του αντιδημοκρατικού κινήματος. Ως διά μαγείας, η μαύρη οθόνη ήταν σε αρμονία με το ερεβώδες έμβλημα του νεοναζιστικού κόμματος. Ήταν όντως το μόνο πολιτικό κόμμα  που ενέκρινε  χωρίς περιστροφές το παράνομο κλείσιμο της δημόσιας κεραίας. «Καθοδικό πραξικόπημα», σχολίασαν ορισμένοι. Οι θιασώτες της σκληρής μεθόδου, της αιμοχαρούς βιαιότητας, δεν εξαπατήθηκαν, ούτε ο σκιτσογράφος που, σχολιάζοντας το συμβάν, σχεδίασε ένα μπράβο της Χρυσής Αυγής με χαρακτηριστικό μαύρο φανελάκι και απαίσια φάτσα αποβλακωμένου που δήλωνε, αραγμένος απέναντι στη μαύρη οθόνη της τηλεόρασης, τη μεγάλη χαρά του με εύγλωττο τρόπο: «Ρε 'συ!... Αποκτήσαμε και κανάλι πανελλαδικής εμβέλειας!» (Ηλίας Μακρής, Η Καθημερινή της 17ης Ιουνίου 2013).
Τα πράγματα μιλάνε από μόνα τους. Διότι είναι γεγονός ότι η ανταπεργία της ΕΡΤ εγγράφεται στο πλαίσιο της πολιτικής απόκλισης μιας ομάδας στους κόλπους της δεξιάς παράταξης η οποία διατίθεται να συμμαχήσει με τους νεοναζί. Διαπιστώνοντας πως ένα μέρος των εκλογέων της την εγκαταλείπει προς όφελος της άκρας δεξιάς ανησυχεί και φροντίζει εφεξής να τους χαϊδέψει το μάγουλο. Προσπαθεί να ικανοποιήσει τις αυταρχικές τους προσδοκίες, και την κλίση τους προς τις φυλετικές διακρίσεις και τον απερίφραστο αντιδημοκρατισμό. Ιδωμένη υπό αυτό το πρίσμα η επιβεβλημένη επιλογή την οποία επικαλείται ο Αντώνης  Σαμαράς  στην pro domoαπολογία του φανερώνει την αληθινή εμβέλεια της. Πρόκειται για την επιβεβλημένη επιλογή του ψυχρού διαχειριστή που διατίθεται να χρησιμοποιήσει κάθε μέσο ώστε να κρατήσει, πιστεύει, το καράβι εν πλω.
Αλλἀ ο πολιτικός κυνισμός αποβαίνει επικίνδυνος όταν γίνεται όπλο στα χέρια μαθητευόμενων μάγων. Από αυτή την άποψη μεταξύ Μέρκελ και Σαμαρά δεν υπάρχει παρά διαφορά βαθμού.  Άλλωστε η κα Μέρκελ δεν αμέλησε ούτε στιγμή να εκφράσει την υποστήριξή της στον Πρωθυπουργό όταν αυτός είχε εγκλωβιστεί για τα καλά στην παραπραξία του. Έπρεπε κιόλας να το κάνει προκειμένου η Ευρώπη να μην εμπλακεί εκ νέου σύσσωμη σε μια ζώνη αναταράξεων. Μια τέτοια διαταραχή δεν είναι πλέον της τάξεως του τυχαίου. Συνιστά μέρος του πεδίου βαρύτητας της συγκεκριμένης μαύρης τρύπας που αποκαλείται «μεταρρύθμιση του κράτους». Μεταφρασμένο ευκρινώς αυτό σημαίνει: παραγωγή ενός νεοφιλελεύθερου κράτους για το οποίο η αποδοτικότητα προέχει της δημοκρατίας. Σημαίνει παράλληλα και την παραγωγή του νεοφιλελεύθερου υποκειμένου που αντιστοιχεί σ' αυτή την τάξη πραγμάτων. Ιδού μάλιστα η κατάλληλη μετάφραση της προσφιλούς στον Α. Σαμαρά «επιβεβλημένης επιλογής». Αυτό ακριβώς πάγωσε το αίμα των Ελλήνων και τους καθήλωσε προς στιγμήν, μιας και ούτε η ίδια η Χούντα των συνταγματαρχών  δεν το είχε αποτολμήσει. Η αντιπαραβολή ήταν παρούσα στα χείλη των πάντων.
Εντούτοις πέραν της εύλογης ανησυχίας για την επισφαλή μοίρα της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης, η οποία διαλύθηκε βιαίως, πέραν του πολιτικού σχεδίου που μένει να εφαρμοστεί, υπάρχει ακόμη κάτι άλλο που διαγράφεται στον  ζόφο της μαύρης οθόνης. Αυτό το «μαύρο» αποτέλεσε ερμηνεία για τον καθένα. Είναι γεγονός πως έχουμε γίνει όλοι θεατές και ιδίως τηλεθεατές. Αντιμέτωποι με αυτήν τη φραγμένη οθόνη οι θεατές στερήθηκαν το παράθυρό τους στο πραγματικό. Η οθόνη που τους άνοιγε τη σκηνή του κόσμου και ως εκ τούτου τους την ερμήνευε ως θέαμα, έλεγε τώρα, σβησμένη και σιωπηλή σαν να είχε καεί, ότι ο κόσμος στην ουσία δεν υπάρχει, ή καλύτερα δεν υπάρχει παρά ιδωμένος. Η οθόνη που δεν έδειχνε παρά το αστρικό μαύρο σήμαινε λοιπόν το τέλος της αναπαράστασης, το τέλος του κόσμου. Ο καθένας βρισκόταν έτσι αντιμέτωπος χωρίς διαμεσολάβηση με αυτό που, στο συνηθισμένο καθεστώς της αντίληψης, παραμένει καλυμμένο, δηλαδή το βλέμμα το ίδιο. Το βλέμμα αυτονομημένο από αυτό που κοιτάζει, το βλέμμα χειραφετημένο από αυτό που είναι ιδωμένο. Αίφνης στερημένος από το στήριγμα του θεάματος του κόσμου, ο θεατής βρέθηκε  αντιμέτωπος με το καθαρό βλέμμα, δηλαδή το βλέμμα χωρίς το αντικείμενο της αντίληψης, το κενό βλέμμα. Από εκεί μάλλον πήγαζε το αστάθμητο άγχος που τον κατέλαβε όταν εξαπλώθηκε το «μαύρο» στην οθόνη. Μέσω της αδιαφάνειας της οθόνης αναδυόταν το μη αναπαραστάσιμο καθεαυτό, οιονεί «μαύρη τρύπα» που απορροφά το υποκείμενο στο πεδίο έλξης της.
Ως εκ τούτου, και την ίδια στιγμή που ήταν αντικείμενο της κατάχρησης εξουσίας η οποία  του έκλεισε το παράθυρό του στον κόσμο, ο τηλεθεατής βρέθηκε αντιμέτωπος με την ίδια του την αδιαφάνεια. Κοιταγμένος από ένα δίχως υποκείμενο βλέμμα, αυτό το βλέμμα της κενής οθόνης, αιχμαλωτισμένος σαν αντικείμενο που το κοιτάζουν, έκπτωτος λοιπόν από την ιδιότητα του υποκειμένου, ο τηλεθεατής μεταβαλλόταν σε  έρμαιο της ενόρμησης. Υφίστατο την εμπειρία του ενορμητικού αντικειμένου που συνιστούσε, αφενός, για την εξουσία που τον έχει στο μάτι και, αφετέρου, για την ενόρμηση που απαιτεί να ικανοποιηθεί, αδιάφορη για οποιαδήποτε υπερβατικότητα. Κοιταγμένος και απογυμνωμένος στην ηδονοβλεψία του, ο πολίτης τηλεθεατής έγινε λεία του άγχους. Η αξιόποινη πράξη μιας πολιτικής εξουσίας έκανε ν' αντηχήσει το σφάλμα του ιδίου, που φταίει ως πολίτης τηλεθεατής ο οποίος αρκείται ουσιαστικά στο να ρίχνει αραιά και πού ένα ψηφοδέλτιο στην εκλογική κάλπη. 
Ίσως έτσι να μπορούσε να ερμηνευθεί σωστά το ειδάλλως ανεξήγητο γεγονός ότι, παρά την αναταραχή και αγανάκτηση που προκλήθηκαν από την κατάχρηση εξουσίας στην οποία προέβη μια θορυβημένη πολιτική αρχή, και μάλλον εξαιτίας του υποκειμενικού άγχους που ανέκυπτε από την αποκάλυψη της λίαν πραγματικής, καίτοι παραγνωρισμένης απόλαυσης που τους κατέλαβε, η πλειοψηφία των ερωτηθέντων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ψηφίζουν το ΣΥΡΙΖΑ, δήλωσαν ευνοϊκοί απέναντι στα μέτρα μείωσης του δυναμικού του δημοσίου και κυρίως της ΕΡΤ. Το υποκείμενο-διαχειριστής φαίνεται έτσι να παίρνει το προβάδισμα από το υποκείμενο-θεατής, και το υποκείμενο της δημοσιονομικής αυστηρότητας να προηγείται του υποκειμένου της δαπανηρής απόλαυσης. Αλλά –πώς να μην το σημειώσουμε– εδώ πρόκειται μεν για τη ρύθμιση της απόλαυσης αλλά της απόλαυσης...  των άλλων πάντα. Αυτό σημαίνει πως εάν η μεταρρύθμιση του κράτους αφορούσε απλώς την απόλαυση, και μάλιστα την απόλαυση του Άλλου πρωτίστως, θα μπορούσε ν' αποβεί εντέλει μια «μαύρη τρύπα» ή «μαύρη σφαίρα» –ο καθένας ας την πει όπως θέλει– που θα αιχμαλώτισει στο πεδίο της  βαρύτητας της έναν κόσμο από τον οποίο το φως θα έχει σβηστεί.
 
 


[1] Η παρούσα ελληνική βερσιόν του γαλλικού κειμένου που δημοσιεύθηκε στο Lacan Quotidien n° 341 με ημερομηνία 15 Ιουλίου 2013 έγινε χάρη στην εύστοχη επικουρία της Φιλομένης Σωτηρίου και την ανεκτίμητη επιμέλεια του Κώστα Τσάμπουρα . Τους ευχαριστώ θερμά.
 
 

ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΚΑΙΡOΤΗΤΑ

Νέο Βιβλίο

Σινεμά και ψυχανάλυση 25/11/2018